Çözüldü Kainat İnsan İçin mi Yaratılmıştır?
- Konuyu Başlatan Mrt90
- Başlangıç tarihi
Kâinattaki her şey insan için mi yaratılmıştır?
Bu meselede birbirinden ayrılması gereken iki husus vardır;
1- Allah Teâlâ'nın kâinattaki nimetleri ve varlıkları insanın istifadesine sunmuş olması.
2- Kâinattaki bütün varlıkların yalnızca insan için, başka hiçbir hikmet ve gaye olmaksızın yaratılmış olması.
Birinci husus Kur'an'da açıkça sabittir. İkinci hususu ise mutlak biçimde kabul etmek doğru değildir.
Ehl-i sünnet'in naslara dayalı yaklaşımı şöyledir; Kâinatın ve bütün mahlûkatın yaratıcısı Allah'tır. Her mahlûk Allah'ın ilmi, hikmeti ve iradesiyle yaratılmıştır. Allah bâzı mahlûkatı insanın istifadesine sunmuş, bazılarına ise insanın bilmediği başka hikmetler ve vazifeler vermiştir. Dolayısıyla «Kâinattaki her şey insan için yaratılmıştır» sözü, hangi anlamda kullanıldığı açıklanmadan mutlak olarak söylenmemelidir.
1- İnsanın istifadesine sunulan nimetler
Bu ayet, Allah'ın göklerde ve yerde bulunan birçok şeyi insanların istifadesine sunduğunu açıkça bildirir. Ancak dikkat edilmelidir: Ayetteki سَخَّرَ لَكُمْ (sehhara lekum) ifadesi, her varlığın yalnızca insan için yaratıldığı anlamına gelmez. İnsanın istifadesine sunulması, yaratılışın tek gayesinin insan olmasıyla aynı şey değildir. Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurur:
Bu ve benzeri ayetler, insanın Allah'ın yarattığı nimetlerden faydalanmasının meşru ve hakikat olduğunu gösterir.
2- Kâinat yalnızca insan için yaratılmamıştır
Bu ayet, yaratılışın boş ve anlamsız olmadığını bildirir. Allah'ın yaratmasında hikmet vardır. Fakat bu hikmetlerin tamamının insanın faydasına indirgenmesi doğru değildir.
İbn Cerîr et-Taberî, bu ayetin tefsirinde Allah'ın gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl ve boş yere yaratmadığını; bunların Allah'ın varlığına, birliğine ve ibadete yalnızca O'nun layık olduğuna delil olduğunu açıklar. (et-Taberî, Câmiu'l-Beyân, Enbiyâ suresi 16. Âyet tefsiri)
A) Bütün varlıklar Allah'ı tesbih eder
Bu ayet üzerinde düşünmek gerekir.
Dağlar Allah'ı tesbih eder.
Gökler Allah'ı tesbih eder.
Yer Allah'ı tesbih eder.
Hayvanlar ve diğer mahlûkat Allah'ı tesbih eder.
Bunların tamamını yalnızca insanın hizmetinde bulunan nesneler olarak değerlendirmek, ayetin ortaya koyduğu geniş hakikati göz ardı etmektir. Her mahlûkun Allah'a karşı kendisine mahsus bir kulluk ve tesbih vazifesi vardır. Üstelik insan bunların tesbihinin mahiyetini bütünüyle kavrayamaz.
B) Hayvanlar da kendilerine mahsus topluluklardır
Bu ayet de son derece önemlidir.
Hayvanlar sadece insanların tüketmesi, kullanması veya kendilerinden faydalanması için var olan değersiz varlıklar değildir. Allah onları da topluluklar hâlinde yaratmıştır. Ayetin devamında şöyle buyurulur:
ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ «Sonra Onlar Rabb'lerine haşredileceklerdir.»
Bu husus, hayvanların da Allah'ın yaratması içerisinde kendilerine mahsus bir konumlarının bulunduğunu gösterir. İbn Kesîr de ayetin tefsirinde bu hayvan topluluklarının haşredileceğini açıklar.
quran.com
C) Allah'ın yaratması insanın faydasına indirgenemez
Burada da kuşların Allah'ı tesbih ettiği bildirilmektedir. Bir kuşun varlığı, yalnızca insanın onu seyretmesi veya avlamasıyla anlam kazanmamaktadır. O da Allah'ın yarattığı, Allah'ın mulkünde bulunan ve O'nu tesbih eden bir mahlûktur. Dolayısıyla insanın bir varlıktan faydalanamaması, o varlığın yaratılışında hikmet bulunmadığı anlamına gelmez.
3- Peki insanın yaratılış gayesi nedir?
Burada çok önemli bir ayrım vardır; Kâinatın yaratılış hikmeti ile insanın yaratılış gayesi aynı şekilde ifade edilmemelidir. Allah Teâlâ insan ve cinlerin yaratılış gayesini açıkça bildirmiştir:
Bu ayette insanın yaratılış gayesi, Allah'a ibadet olarak açıklanmıştır.
Burada önemli olan şudur: İnsan kâinatın merkezinde, Allah'ın kendisi için yarattığı bütün varlıkların mutlak sahibi ve istediği gibi tasarruf edebileceği bir varlık değildir. İnsan da Allah'ın kuludur ve Allah'a karşı sorumludur.
Demek ki insanın yaratılışı da başıboş değildir. İmtihan, kulluk ve ahirette hesab vardır.
4- İnsan için yaratılan nimetler hakkındaki ayetler
Öte yandan, 'Hiçbir şey insan için yaratılmamıştır' demek de Kur'an'a uygun değildir. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurur:
Bu ayet, yeryüzündeki varlıkların insanın istifadesine sunulduğunu gösteren en açık delillerdendir.
Buradan şu sonuç çıkar;
Güneş ve ay insanın istifadesine sunulmuştur.
Gece ve gündüz insanın faydasına sunulmuştur.
Yağmur, bitkiler ve hayvanlardan insanın faydalanması sağlanmıştır.
Denizler, nehirler ve yeryüzündeki birçok nimet insanın hizmetine verilmiştir.
Ancak bunların insanın faydasına sunulması, Allah'ın bunları yaratmasındaki bütün hikmetlerin yalnızca insana yönelik olduğu anlamına gelmez. Nitekim aynı varlıklar Allah'ın kudretine, ilmine ve hikmetine de delildir.
İki farklı yaklaşımı değerlendirecek olursak;
'Kâinattaki her şey yalnızca insan için yaratılmıştır' ifadesi mutlak anlamda doğru değildir!
'İnsan için yaratılmış hiçbir şey yoktur' demek Kur'an'daki açık ayetlere aykırıdır!
Allah birçok varlığı insanın istifadesine sunmuştur; fakat bütün mahlûkatın kendisine mahsus hikmetleri ve Allah'a karşı kullukları vardır.
Mesele şöyle ifade edilmeli;
Kâinat insan için değil, Allah tarafından yaratılmıştır. Allah Teâlâ kâinattaki birçok varlığı insanın istifadesine sunmuş, ancak bütün mahlûkatı yalnızca insanın faydasına indirgememiştir. Her mahlûk Allah'ın mulküdür, O'nun ilmi ve hikmetiyle yaratılmıştır. Gökler, yer, hayvanlar, kuşlar ve diğer bütün varlıklar kendilerine mahsus şekilde Allah'ı tesbih ederler. İnsan ve cinlerin yaratılış gayesi ise Allah'a ibadet etmektir.
"Allah kâinatı insan için yarattı." demek yanlış bir sözdür
"Allah kâinatı yarattı ve birçok nimetini insanın istifadesine sundu." demek isabetli bir ifadedir. Çünkü nasların ortaya koyduğu hakikati daha doğru ve ihtiyatlı biçimde yansıtır. Ayrıca İnsanın diğer birçok mahlûka üstün kılınmış olması, onların yaratılış hikmetlerinin sadece insana hizmet etmekten ibaret olduğunu göstermez. Allah'ın yarattığı her şey, insanın bilmediği hikmetler de barındırabilir.
أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
"Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri görüp bilendir, her şeyden haberdardır." (Mulk 14)
Dolayısıyla mahlûkatın yaratılış hikmetlerini insanın kendi faydasıyla sınırlamak yerine, Allah'ın bildirdiği kadarıyla konuşmak gerekir.
Bu meselede birbirinden ayrılması gereken iki husus vardır;
1- Allah Teâlâ'nın kâinattaki nimetleri ve varlıkları insanın istifadesine sunmuş olması.
2- Kâinattaki bütün varlıkların yalnızca insan için, başka hiçbir hikmet ve gaye olmaksızın yaratılmış olması.
Birinci husus Kur'an'da açıkça sabittir. İkinci hususu ise mutlak biçimde kabul etmek doğru değildir.
Ehl-i sünnet'in naslara dayalı yaklaşımı şöyledir; Kâinatın ve bütün mahlûkatın yaratıcısı Allah'tır. Her mahlûk Allah'ın ilmi, hikmeti ve iradesiyle yaratılmıştır. Allah bâzı mahlûkatı insanın istifadesine sunmuş, bazılarına ise insanın bilmediği başka hikmetler ve vazifeler vermiştir. Dolayısıyla «Kâinattaki her şey insan için yaratılmıştır» sözü, hangi anlamda kullanıldığı açıklanmadan mutlak olarak söylenmemelidir.
1- İnsanın istifadesine sunulan nimetler
وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
“Göklerde ve yerde bulunanların hepsini kendi katından (bir lutuf olarak) Sizin hizmetinize verdi. Şubhesiz bunda düşünen bir topluluk için ayetler vardır.” (Câsiye 13)Bu ayet, Allah'ın göklerde ve yerde bulunan birçok şeyi insanların istifadesine sunduğunu açıkça bildirir. Ancak dikkat edilmelidir: Ayetteki سَخَّرَ لَكُمْ (sehhara lekum) ifadesi, her varlığın yalnızca insan için yaratıldığı anlamına gelmez. İnsanın istifadesine sunulması, yaratılışın tek gayesinin insan olmasıyla aynı şey değildir. Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurur:
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ
“Allah, gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla Size rızık olarak çeşitli meyveler çıkarandır. Emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri ve ırmakları da Sizin hizmetinize sunmuştur.” (İbrahim 32)Bu ve benzeri ayetler, insanın Allah'ın yarattığı nimetlerden faydalanmasının meşru ve hakikat olduğunu gösterir.
2- Kâinat yalnızca insan için yaratılmamıştır
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ
“Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık.”(Enbiyâ 16)Bu ayet, yaratılışın boş ve anlamsız olmadığını bildirir. Allah'ın yaratmasında hikmet vardır. Fakat bu hikmetlerin tamamının insanın faydasına indirgenmesi doğru değildir.
İbn Cerîr et-Taberî, bu ayetin tefsirinde Allah'ın gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl ve boş yere yaratmadığını; bunların Allah'ın varlığına, birliğine ve ibadete yalnızca O'nun layık olduğuna delil olduğunu açıklar. (et-Taberî, Câmiu'l-Beyân, Enbiyâ suresi 16. Âyet tefsiri)
القرآن الكريم - تفسير الطبري - تفسير سورة الأنبياء - الآية 16
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (16) يقول تعالى ذكره: ( وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا ) إلا حجة عليكم أيها الناس، ولتعتبروا بذلك كله، فتعلموا أن الذي دبره.....
quran.ksu.edu.sa
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
"Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat Siz, Onların tesbihlerini anlayamazsınız." (İsrâ 44)Bu ayet üzerinde düşünmek gerekir.
Dağlar Allah'ı tesbih eder.
Gökler Allah'ı tesbih eder.
Yer Allah'ı tesbih eder.
Hayvanlar ve diğer mahlûkat Allah'ı tesbih eder.
Bunların tamamını yalnızca insanın hizmetinde bulunan nesneler olarak değerlendirmek, ayetin ortaya koyduğu geniş hakikati göz ardı etmektir. Her mahlûkun Allah'a karşı kendisine mahsus bir kulluk ve tesbih vazifesi vardır. Üstelik insan bunların tesbihinin mahiyetini bütünüyle kavrayamaz.
B) Hayvanlar da kendilerine mahsus topluluklardır
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ
"Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ummet olmasınlar."(En'âm 38)Bu ayet de son derece önemlidir.
Hayvanlar sadece insanların tüketmesi, kullanması veya kendilerinden faydalanması için var olan değersiz varlıklar değildir. Allah onları da topluluklar hâlinde yaratmıştır. Ayetin devamında şöyle buyurulur:
ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ «Sonra Onlar Rabb'lerine haşredileceklerdir.»
Bu husus, hayvanların da Allah'ın yaratması içerisinde kendilerine mahsus bir konumlarının bulunduğunu gösterir. İbn Kesîr de ayetin tefsirinde bu hayvan topluluklarının haşredileceğini açıklar.
Tafsir Ibn Kathir Tefsir Al-An'am Ayah 38 - Quran.com
وقوله : ( وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم ) قال مجاهد : أي أصناف مصنفة تعرف بأسمائها . وقال قتادة : الطير أمة ، والإنس أمة ...
quran.com
C) Allah'ın yaratması insanın faydasına indirgenemez
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ
"Göklerde ve yerde bulunanların ve kanatlarını açarak uçan kuşların Allah'ı tesbih ettiklerini görmez misin?" (Nûr 41)Burada da kuşların Allah'ı tesbih ettiği bildirilmektedir. Bir kuşun varlığı, yalnızca insanın onu seyretmesi veya avlamasıyla anlam kazanmamaktadır. O da Allah'ın yarattığı, Allah'ın mulkünde bulunan ve O'nu tesbih eden bir mahlûktur. Dolayısıyla insanın bir varlıktan faydalanamaması, o varlığın yaratılışında hikmet bulunmadığı anlamına gelmez.
3- Peki insanın yaratılış gayesi nedir?
Burada çok önemli bir ayrım vardır; Kâinatın yaratılış hikmeti ile insanın yaratılış gayesi aynı şekilde ifade edilmemelidir. Allah Teâlâ insan ve cinlerin yaratılış gayesini açıkça bildirmiştir:
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Ben cinleri ve insanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım." (Zâriyât 56)Bu ayette insanın yaratılış gayesi, Allah'a ibadet olarak açıklanmıştır.
Burada önemli olan şudur: İnsan kâinatın merkezinde, Allah'ın kendisi için yarattığı bütün varlıkların mutlak sahibi ve istediği gibi tasarruf edebileceği bir varlık değildir. İnsan da Allah'ın kuludur ve Allah'a karşı sorumludur.
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ
«Sizi boş yere yarattığımızı ve sizin gerçekten huzurumuza geri getirilmeyeceğinizi mi sandınız?» (Mûminûn 115)Demek ki insanın yaratılışı da başıboş değildir. İmtihan, kulluk ve ahirette hesab vardır.
4- İnsan için yaratılan nimetler hakkındaki ayetler
Öte yandan, 'Hiçbir şey insan için yaratılmamıştır' demek de Kur'an'a uygun değildir. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurur:
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا
"O, yeryüzünde bulunanların hepsini sizin için yaratandır." (Bakara 29)Bu ayet, yeryüzündeki varlıkların insanın istifadesine sunulduğunu gösteren en açık delillerdendir.
وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ
«Göklerde ve yerde bulunanların hepsini kendi katından (bir lütuf olarak) sizin hizmetinize verdi» (Câsiye 13)Buradan şu sonuç çıkar;
Güneş ve ay insanın istifadesine sunulmuştur.
Gece ve gündüz insanın faydasına sunulmuştur.
Yağmur, bitkiler ve hayvanlardan insanın faydalanması sağlanmıştır.
Denizler, nehirler ve yeryüzündeki birçok nimet insanın hizmetine verilmiştir.
Ancak bunların insanın faydasına sunulması, Allah'ın bunları yaratmasındaki bütün hikmetlerin yalnızca insana yönelik olduğu anlamına gelmez. Nitekim aynı varlıklar Allah'ın kudretine, ilmine ve hikmetine de delildir.
İki farklı yaklaşımı değerlendirecek olursak;
'Kâinattaki her şey yalnızca insan için yaratılmıştır' ifadesi mutlak anlamda doğru değildir!
'İnsan için yaratılmış hiçbir şey yoktur' demek Kur'an'daki açık ayetlere aykırıdır!
Allah birçok varlığı insanın istifadesine sunmuştur; fakat bütün mahlûkatın kendisine mahsus hikmetleri ve Allah'a karşı kullukları vardır.
Mesele şöyle ifade edilmeli;
Kâinat insan için değil, Allah tarafından yaratılmıştır. Allah Teâlâ kâinattaki birçok varlığı insanın istifadesine sunmuş, ancak bütün mahlûkatı yalnızca insanın faydasına indirgememiştir. Her mahlûk Allah'ın mulküdür, O'nun ilmi ve hikmetiyle yaratılmıştır. Gökler, yer, hayvanlar, kuşlar ve diğer bütün varlıklar kendilerine mahsus şekilde Allah'ı tesbih ederler. İnsan ve cinlerin yaratılış gayesi ise Allah'a ibadet etmektir.
"Allah kâinatı insan için yarattı." demek yanlış bir sözdür
"Allah kâinatı yarattı ve birçok nimetini insanın istifadesine sundu." demek isabetli bir ifadedir. Çünkü nasların ortaya koyduğu hakikati daha doğru ve ihtiyatlı biçimde yansıtır. Ayrıca İnsanın diğer birçok mahlûka üstün kılınmış olması, onların yaratılış hikmetlerinin sadece insana hizmet etmekten ibaret olduğunu göstermez. Allah'ın yarattığı her şey, insanın bilmediği hikmetler de barındırabilir.
أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
"Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri görüp bilendir, her şeyden haberdardır." (Mulk 14)
Dolayısıyla mahlûkatın yaratılış hikmetlerini insanın kendi faydasıyla sınırlamak yerine, Allah'ın bildirdiği kadarıyla konuşmak gerekir.