Çözüldü İslam'da İnsana "Yaşamayı Seçme Hakkı" Neden Verilmemiştir?

qnonim

Yeni Üye
İslam-TR Üyesi
İslamda intihar neden haram? Neden yaşamayı seçme hakkı verilmedi bize? İyi bi Allah tasfiriyle bunu açıklayamıyorum. Zorla oyuna dahil olduk ve çıkış yasak yaparsan cehennem bu nasıl mantık anlayamıyorum.
 
İslam İnancında İntihar, Kader, Adalet ve Varoluş İtirazı

Kardeşim sorunuzun yalnızca ‘intiharın fıkhî hükmü nedir?’ sorusuna indirgenemeyecek kadar kapsamlı bir adalet, irade, rıda, kader ve merhamet sorgulaması barındırmakta olup aslen sorunuzu şöyle düzenleyerek yinelersek daha keskin ve dikkat çekici hale gelecektir:
"Ben dünyaya gelmeyi seçmedim; yaşamayı kabul ettiğime dair bir rıdam yoktu. Üstelik hayatımı sonlandırmam yasaklanmış ve bunun karşılığında ağır azab tehdidi getirilmiş. Yaradılışımı, şartlarımı ve tercihlerimi önceden bilen bir Yaratıcı tasavvuruyla bu düzen nasıl adil ve merhametli olabilir?"

Sağlam bir yaklaşım, bu itirazı ne 'sabret, geçer' gibi kalıplarla geçiştirir ne de nas ve klasik literatürün sınırlarını aşan delilsiz genellemelere başvurur. Cevab verirken konuya rıda - sorumluluk ayrımı, ezelî ilim - kader- adalet ilişkisi, fıkhî / itikadî hüküm sınırları ve hikmet - bilinmezlik dengesi üzerinden ele almak gerekir.

İnsanın Dünyaya Gelmeyi Seçmemiş Olması ve Sorumluluk
İslam düşüncesinde insanın yaratılmadan önce dünyaya gelmeyi veya imtihana girmeyi açıkça tercih ettiğine dair genel kabul görmüş, kesin bir delil yoktur.

Misak ve ön kabul sınırı;
"Ben sizin Rabb’iniz değil miyim?" (A'râf 172) hitabı ve kâlû belâ cevabı, Allah'ın rububiyetine dair misakı anlatır. Bu ayeti doğrudan 'Hepimiz dünyaya gelmeyi önceden kabul ettik, o hâlde itiraz edemeyiz' şeklinde yorumlamak, ayetin kapsamını zorlamak olur.

Yaratma nimeti ile rıda farkı;
'Var olmak yok olmaya yeğdir' veya 'yaratılış bir nimettir' tesbiti, ilahî yaratma ve nîmet boyutunu ifade eder; kulun önceden verdiği bir onayı göstermez. İkisini aynı cümlede eşitlemek doğru değildir.

- İki ayrı mesele; İlk varoluş, kulun önceden verdiği bir rıdayla değil, Allah'ın yaratmasıyla gerçekleşir; sorumluluk ise yaratıldıktan sonra kişiye verilen akıl, irade ve imkânlar çerçevesinde kurulur. Kur'an'da sorumluluğun şahsilik ve güç-imkân ölçüsü 'Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez' (En'âm 164 - Bakara 286) gibi ilkelerle ifade edilir. Bununla birlikte 'Neden sorulmadan yaratıldım?' sorusu, yaratma hikmeti ve kelâm boyutuyla ayrıca değerlendirilmesi gereken bir meseledir.

Ezelî İlim, Kader, İrade ve İmtihanın Hikmeti
İtirazın en çetin kısmı, Allah'ın ezelî ilmi ile insanın iradesi ve sorumluluğu arasındaki ilişkidedir;

"Allah beni ve tercihlerimi önceden biliyorsa, yaratılmam ve sorumlu tutulmam nasıl açıklanır?"
Bilgi ile zorlama ayrımı;
Bir şeyi önceden bilmek ile Onu zorla yaptırmak aynı şey değildir. Bununla birlikte klasik Ehl-i Sünnet kelâmında Allah yalnızca dışarıdan bakan bir gözlemci değildir; kaderin ilim, kitabet, meşîet ve halk (yaratma) mertebeleri birlikte ele alınır.
İrade ve meşîet dengesi;
'Sizden dosdoğru olmak isteyenler için. Âlemlerin Rabb’i Allah dilemedikçe Siz dileyemezsiniz.' (Tekvîr, 28 – 29) ayetleri, kulun dileme/tercih imkânı bulunduğunu ancak bunun Allah'ın meşîetinden bağımsız olmadığını gösterir.
İslam kelâmında bir yandan kulun irade ve sorumluluğunu inkâr eden cebrî yaklaşım, diğer yandan Allah'ın yaratma ve kudretini dışlayan aşırı bağımsızlık anlayışı reddedilir. Ehl-i sunnet çizgisinde kesb, ihtiyar ve kudret-irade ilişkisine dair farklı vurgular bulunmakla birlikte, kulun gerçek bir tercih ve sorumluluk taşıdığı ortak kabul edilir.


Burada önemli bir ayrım daha vardır; Allah'ın bir fiili ezelde bilmesi, kulun o fiili kendi iradesiyle gerçekleştirmesini ortadan kaldırmaz. Ancak Ehl-i Sünnet'in kader anlayışı yalnızca Allah'ın önceden bilmesinden ibaret değildir; kulun fiilleri Allah'ın meşîeti ve yaratması kapsamındadır. Bu sebeble mesele, 'Allah biliyordu ama zorlamadı' cümlesiyle bütünüyle çözülmüş olmaz. Kulun iradesinin gerçekliği, bu iradenin Allah'ın meşîetine bağlı oluşu ve kulun kendi ihtiyarıyla gerçekleştirdiği fiillerden sorumlu tutulması birlikte ele alınmalıdır.

Eş'arî kelâmında bu mesele özellikle kesb kavramı üzerinden açıklanmış; Mâturîdî kelâmında ise kulun ihtiyarı, iradesi ve fiile yönelişi üzerinde farklı açıklamalar geliştirilmiştir. Ancak bu kelâmî izahları, Selef-i Sâlihîn'in naslara dayanan anlayışıyla aynılaştırmak veya her birini eşit derecede isabetli kabul etmek doğru değildir. Zira bizim için ölçü, sonradan geliştirilen kelâmî açıklamalar değil, Kitab ve Sunnet'in Selef-i Sâlihîn tarafından anlaşıldığı şekildir.
Dolayısıyla bu meselede doğru olan, bir taraftan kulun irade ve ihtiyarını inkâr ederek cebre düşmemek, diğer taraftan kulun iradesini Allah'ın meşîetinden bağımsızlaştırarak kaderin dışına çıkarmamaktır. Selef'in kabul ettiği esas, Allah'ın kullî irade ve yaratmasının kuşatıcılığıyla kulun gerçek irade ve sorumluluğunu birlikte tasdik etmektir.


İmtihanın anlamı ve Allah'ın istiğnası;
'Ben Cinleri ve İnsanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım. Ben Onlardan herhangi bir rızık istemiyorum; Beni doyurmalarını da istemiyorum.' (Zâriyât 56 - 57) ayetleri, Allah'ın insanı yaratmasının kendi eksikliğini gidermek veya rızık / menfaat sağlamak için olmadığını açıkça bildirir.
'O ki, hanginizin daha güzel amel edeceğini sizleri imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır. O, Azîz’dir, Gafûr’dur.' (Muk 2) ayeti ise hayat ve ölümün imtihan/amel boyutuyla ilişkisini vurgular. İmtihan, Allah'ın bilmediği bir şeyi öğrenmesi için değil, insanın tercih ve fiillerinin gerçekleşip karşılık bulmasıyla ilgilidir.



İlahî Adalet ve Farklı Yaşam Şartları
"Yaratıcı mulk ve tasarruf sahibidir" demek, tek başına "adalet ve merhamet" sorusunun tümünü yanıtlamaz. İslam'ın Allah tasavvurunda adalet ve hikmet, ilahî sıfatların ayrılmaz parçasıdır:
Kur'an'da adalet vurgusu;
'Şubhesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez' (Nisa 40) ,
'Rabb’in kullarına asla zulûm edici değildir.' (Fussilet 46) ve
'Rabb’in hiç kimseye zulûm etmez.' (Kehf 49) âyetleri ilahî adaletin temel çerçevesini çizer.

Adalet ve teklif anlayışı;
İnsanların doğdukları şartlar, sağlık durumları, aile ortamları ve karşılaştıkları acılar eşit değildir. 'Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez' (Bakara 286), dinî mükellefiyetin sınırını gösterir; ancak bu ayeti, bireyin yaşadığı her türlü ağır travma veya psikolojik acıyı 'mutlaka kolayca katlanılabilir' sayan bir gerekçeye dönüştürmemek gerekir.
Kelâmî yaklaşımlara cevab;
İlahî adalet ve hikmet meselesi; Mûtezile ile Ehl-i Sünnet arasında adalet, kudret, meşîet ve hikmet ekseninde tartışılmış, İbn Teymiyye ve İbn Kayyim gibi âlimlerin eserlerinde ise ilahî fiillerin hikmet ve rahmetle bağlantısı genişçe işlenmiştir. İnsanların farklı acılarla sınanması, Allah'ın Onları terk ettiği anlamına gelmez; fakat her bir acının bütün hikmetini kuşattığımızı iddia etmek de ilmî ölçülere aykırıdır.

İntiharın Hükmü, Ehliyet ve Rahmetin Genişliği
Naslar ve fıkhî hüküm;
Kişinin kendi canına kıyması, 'Kendinizi öldürmeyin. Şubhesiz Allah size karşı çok merhametlidir' (Nisâ 29) ve;

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ, عَنْ سُلَيْمَانَ, قَالَ سَمِعْتُ ذَكْوَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ
عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ
: ‏ مَنْ تَرَدَّى مِنْ جَبَلٍ فَقَتَلَ نَفْسَهُ, فَهْوَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ, يَتَرَدَّى فِيهِ خَالِدًا مُخَلَّدًا فِيهَا أَبَدًا, وَمَنْ تَحَسَّى سَمًّا فَقَتَلَ نَفْسَهُ, فَسَمُّهُ فِي يَدِهِ, يَتَحَسَّاهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدًا مُخَلَّدًا فِيهَا أَبَدًا, وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِحَدِيدَةٍ, فَحَدِيدَتُهُ فِي يَدِهِ, يَجَأُ بِهَا فِي بَطْنِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدًا مُخَلَّدًا فِيهَا أَبَدًا ‏ ​
Bize Abdullah b. Abdilvehhâb rivayet etti. Dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris rivayet etti. Dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti. Suleyman'dan, O da şöyle dedi: Zekvân'ı, Ebû Hurayra رضي الله عنه'dan hadis naklederken işittim. O da Nebî ﷺ'den rivayet ettiğine göre;
Rasulullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Kim bir dağdan kendisini aşağı atar da bu sebeble kendisini öldürürse, o cehennem ateşindedir; orada ebedî ve daimî olarak kalmak üzere sürekli kendisini aşağı atar.

Kim zehir içerek kendisini öldürürse, zehri elinde olduğu hâlde cehennem ateşinde onu içip durur; orada ebedî ve daimî olarak kalmak üzere bulunur. Kim kendisini demirden bir aletle öldürürse, demir aleti elinde olduğu hâlde cehennem ateşinde onu karnına saplayıp durur; orada ebedî ve daimî olarak kalır.”
(Buhârî, Sahîh-i Buhârî, C. 7, Sf: 139, Hadis no: 5778; Muslim, Sahîh-i Muslim, C. 1, Sf: 103, Hadis no: 109)

sahih hadislerle haramdır ve büyük günahlardandır. Dört mezhebde intiharın temel haramlığı konusunda ittifak vardır; hukukî hikmet bakımından da hayatın korunması (hıfz-ı nefs, İmam Şâtıbî'nin el-Muvâfakât'ta işlediği temel maksadlardan biri) gözetilir.
Hadiste geçen
خَالِدًا مُخَلَّدًا فِيهَا أَبَدًا ifadesi, intihar eden her Müslümanın mutlaka ebedî olarak cehennemde kalacağı şeklinde anlaşılmamalıdır. İmam Nevevî, Şerhu Sahîhi Muslim'de bu ifadeye dair çeşitli açıklamalar nakletmiş; bunlardan biri, intiharı helâl kabul ederek yapan kimseye hamledilmesidir. Diğer açıklamalar ise buradaki ebedîlik ifadesinin uzun süreli kalışı veya günahın karşılığı olan ağır tehdidi bildirmesi üzerinedir.
İmam Nevevî, Şerhu Sahîhi Muslim'de bu ifade hakkında birkaç açıklama nakleder;
1- İntiharı helâl kabul ederek yapan kimseye hamledilmesi.
2- Buradaki ebedîliğin uzun süreli kalışı ifade etmesi.
3- Bunun günahın karşılığı olan tehdit olması; fakat tevhid üzere ölen Müslümanın ateşte ebedî kalmayacağının başka naslarla sabit bulunması.
Ehl-i Sünnet'in temel akaid ilkesi, büyük günahı helâl saymadıkça işleyen Müslümanın sırf bu günah sebebiyle dinden çıkmayacağı ve tevhid üzere ölürse Allah'ın dilemesi altında bulunacağıdır. Nitekim Nisa 4/48'de Allah'ın şirk dışındaki günahları dilediği kimse için bağışlayabileceği bildirilmiştir. Dolayısıyla hadis, intiharın son derece ağır bir günah olduğunu gösterir; fakat belirli bir Müslümanın kesinlikle ebedî cehennemlik olduğuna hükmetme yetkisi vermez.

(Nevevî, Şerhu Sahîhi Muslim, Kitâbu'l-Îmân, intiharın haramlığı babı; İbn Hacer, Fethu'l-Bârî, Kitâbu't-Tıbb, ilgili hadis şerhi.)

Büyük günah ile ebedîlik ayrımı;
Ehl-i Sünnet akaidine göre büyük günah işleyen bir Müslüman, şirk koşmadığı sürece dinden çıkmaz. Sahih hadislerdeki ağır azab tehditleri büyük günahın ciddiyetini gösterir; ancak tevhid üzere ölen bir kimsenin nihai akıbeti Allah'ın dilemesine bağlıdır. Belli bir kişi hakkında kesin hüküm vermekten sakınılır.


, حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ, حَدَّثَنَا حَمَّادٌ, عَنْ حَمَّادٍ, عَنْ إِبْرَاهِيمَ, عَنِ الْأَسْوَدِ
عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ
: رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ: عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ, وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ, وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ ​
Bize Mûsâ b. İsmâîl rivâyet etti; bize Hammâd, Hammâd’dan, İbrâhîm’den, el-Esved’den,
Âişe
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ’dan nakletti ki Rasululah ﷺ şöyle buyurdu: Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, ihtilâm oluncaya (bulûğ çağına erinceye) kadar çocuktan ve aklı başına gelinceye kadar mecnundan (akıl hastasından).
(Ebû Dâvûd, Kitâbu’l-Hudûd, C. 4, Sf: 556 – 557, Hadis no: 4403; Nesâî, Kitâbu’t-Talâk, Hadis no: 3432; İbnu Mâce, Kitâbu’t-Talâk, Hadis no: 2041; Ahmed b. Hanbel, Musned, Hadis no: 24684)


Ehliyet, akıl ve psikolojik durum;
İslam fıkhında mukellefiyet ve sorumluluk, akıl ve temyiz ehliyetiyle doğrudan ilişkilidir. Zihne gelen her düşünce, yaşama isteğinin zayıflaması ve fiilî eylem aynı düzeyde değildir. Ağır depresyon, travma veya ruhsal çöküntü yaşayan kişinin akıl ve irade kapasitesinin ne ölçüde etkilendiği dikkatle değerlendirilmeli; ruhsal sıkıntılar tek başına 'iman zayıflığı' gibi yaftalanmamalıdır.

Rahmet ve tehdit dengesi;
"Şubhesiz rahmetim gadabımı geçmiştir" (Buhârî, Tevhîd, Hadis no: 7404; Muslim, Tevbe, Hadis no: 2751) hadisi ile ilahî merhametin genişliğini anlatan rivayetler, kulun rahmetten ümit kesmemesi gerektiğini gösterir; bu durum, büyük günahların hafifletilmesi veya insanın kendi hayatına son vermesinin meşrulaştırılması anlamına gelmez.

Hulâsatu'l Kavl;
Bu meselede üç düzeyi birbirinden ayırmak gerekir;
Kesin esaslar: Yaratıcının Allah olduğu, ilminin her şeyi kuşattığı, insanın irade ve sorumluluk taşıdığı, Allah'ın kullarına zulmetmeyeceği, intiharın haram ve büyük günah olduğu, tevhid ehlinin nihai hükmünün ise Allah'ın dilemesine kaldığı.
Hikmet açıklamaları: Yaradılışın gayesinin kulluk olduğu (Zâriyât 56), hayatın korunmasının temel bir ilke olduğu, ilahî fiillerin hikmetsiz olmadığı ve ruhsal/bedensel durumların sorumluluk değerlendirmesinde göz önünde bulundurulması gerektiği.
Tüm bu izahatımıza rağmen bazı durumları da bütünüyle kavrayamadığımız alanlar olabilir; Belirli bir insanın neden o şartlarda yaratıldığı, neden ağır acıların bazıları için çok daha yıkıcı göründüğü ve ezelî ilim-irade-hikmet ilişkisinin tüm incelikleri. Bilmediğimiz hikmetleri biliyormuş gibi konuşmamak, adalet ve ilmî dürüstlük gereğidir. Rabb'im göğsümüzü genişletip dilimizdeki bağı çözsün ve muhatabımıza da zikrettiklerimizi fehmetmeyi nâsib eylesin.

 
Geri
Üst