Ş
Çevrimdışı
Selamünaleyküm,
Akaidde (Usuliddinde) Mezhep olur mu? Yani Matüridi, Eşari, Mutezili, Selefi vs b?
Akaidde (Usuliddinde) Mezhep olur mu? Yani Matüridi, Eşari, Mutezili, Selefi vs b?
- Konbuyu başlatan Şahin Kartal
- Başlangıç tarihi
Çevrimiçi
Âleykum selam we rahmetullah ;
Akaidde (Usûlu’d-dînde) mezheb olur mu?
Selefiyye, Eş‘ariyye, Mâturîdiyye ve diğer itikadî ekollerin hükmü nedir?
Kısaca: Akaidde de tarih boyunca mezhebler ve ekoller ortaya çıkmıştır. Fakat bunların tarihsel olarak var olması, fıkıh mezhebleri gibi şer‘an meşru, birbirine denk ve her biri hak kabul edilebilir yollar olduğu anlamına gelmez. Dinin kat‘î itikadî esaslarında hak tektir. Müslümanın bu esaslarda ölçüsü, Kur’an, sahih Sünnet ve bunların Selef-i Sâlihîn tarafından anlaşılmış şekli olmalıdır.
Bu sebeble soruyu iki ayrı anlamda cevablandırmak gerekir:
1- Tarihî ve ilmî anlamda: Evet, akaid alanında Eş‘arîlik, Mâturîdîlik, Mû‘tezile ve Eseriyye gibi itikadî ekoller ortaya çıkmıştır. Bunların kendilerine ait görüşleri, eserleri ve yöntemleri vardır.
2- Şer‘î meşrûiyet anlamında: Hayır. Bu ekollerin tarih boyunca ortaya çıkmış olması, birbirine zıt bütün itikadî görüşlerin aynı anda hak ve meşru olduğu anlamına gelmez. Hak olan, Allah’ın indirdiği ve Rasulullah'ın ﷺ tebliğ edip sahâbenin üzerinde bulunduğu itikattır.
Burada önemli bir kavram ayrımı vardır; Bir görüşün veya ekolün tarihî varlığını kabul etmek, Onun dinen hak olduğunu kabul etmek değildir. Aynı şekilde bir ekolün bâzı görüşlerinin doğru olması da o ekolün bütün görüşlerini doğru hâle getirmez.
Öncelikle 'mezheb' kelimesinden ne kastedildiğini belirlemek gerekir
Mezheb kelimesi Arabca zehebe fiilinden gelir. Lügat bakımından gidilen yol, benimsenen görüş veya tâkib edilen yöneliş anlamlarında kullanılır. Kelimenin kendisi 'şer‘an meşru yol' anlamını zorunlu olarak taşımaz. Dolayısıyla 'akaidde mezheb olmaz' sözünü kelimenin lugatinden hareketle temellendirmek doğru değildir. Burada kastedilen, dinin değişmez ve kat‘î esaslarında birbirine zıt birden fazla hak inanç bulunamayacağıdır. Misalen Allah’ın birliği, yalnızca Allah’a ibadet edilmesi, Rasulullah ﷺ’in Allah’ın elçisi olması, âhiretin ve hesab gününün hak olması gibi temel esaslarda birbirine zıt iki görüşün aynı anda hak olması düşünülemez. Buna karşılık tarih boyunca Müslümanlar arasında Allah’ın sıfatlarının açıklanması, kelâmullah, iman, kader ve insan fiilleri gibi konularda farklı itikadî görüşler ortaya çıkmıştır. Bunların bir kısmı sahih nakle bağlı açıklama farklılıkları, bir kısmı ise Selef'in yoluna muhalif görülen kelâmî yorumlar ve bidat görüşlerdir.
Bu nedenle 'akaidde mezheb olmaz' sözü şu anlamda kullanılmalıdır:
Akaidin kat‘î esaslarında birbirine zıt ve alternatif hak mezhebler yoktur. Ancak tarihî ve ilmî bakımdan itikadî ekoller vardır; bunların görüşleri Kitab, Sünnet ve Selef'in anlayışıyla karşılaştırılarak değerlendirilir.
Fıkıh mezhebleriyle itikadî ekoller aynı şekilde değerlendirilmez
Fıkıh mezhebleri, şer‘î amelî hükümlerin delillerden çıkarılmasında kullanılan usuller ve içtihatlar etrafında teşekkül etmiştir. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhebleri bunun bilinen örnekleridir.
Bu mezheblerin ihtilaflarının önemli bir bölümü şu sebeblerden kaynaklanır;
- Bir hadisin bir imama ulaşırken diğerine ulaşmaması,
- Hadisin sıhhatine ilişkin farklı değerlendirmeler,
- Bir nassın umum veya husus ifade edip etmediği,
- Mutlak ve mukayyed delillerin nasıl birleştirileceği,
- Deliller arasında tercih yapılması,
- Kıyas ve diğer içtihat yöntemlerinin uygulanması.
Bu tür ihtilaflar, delillerin yorumlanmasında ortaya çıkan içtihat farklılıklarıdır. Fakat fıkıhtaki her ihtilafın meşru olduğu da söylenemez; açık nassı reddetmek veya icmâ ile sabit bir hükme aykırı davranmak içtihat farklılığı kapsamında değerlendirilemez.
Akaidde de bütün meseleler aynı derecede kat‘î değildir. Dinin temel esaslarıyla bazı sıfatların delillerinin sübutu ve delaleti, haberlerin yorumlanması veya ayrıntılı kelâmî açıklamalar birbirinden ayrılmalıdır.
Misalen Allah’ın varlığı ve birliği, nubuvvet ve âhiretin hak oluşu dinin temel esaslarındandır. Buna karşılık bazı kelâmî meselelerde delilin nasıl anlaşılacağı, bir sıfatın nasıl açıklanacağı veya iman tarifinin hangi kavramlarla ifade edileceği konusunda ekoller arasında ihtilaflar meydana gelmiştir.
Ancak bu durum, dinin temel esaslarını değiştirme veya açık nasları aklî teoriler uğruna geçersiz sayma hakkı vermez.
Akaidde ölçü ne olmalıdır?
Müslümanın itikadî meselelerde başvuracağı temel kaynaklar şunlardır:
- Allah’ın Kitabı.
- Rasulullah'ın ﷺ sahih Sünneti.
- Sahâbenin ve Onları güzellikle tâkib eden Selef-i Sâlihîn'in anlayışı.
Bir başka âyette şöyle buyurur:
Bu âyetlerde ihtilafın çözüm mercii olarak Allah ve Rasulü gösterilmiştir. Dolayısıyla bir ekolün, bir âlimin veya bir kelâm sisteminin görüşü, Kitab ve Sünnet'in üstünde bağımsız bir ölçü hâline getirilemez.
Burada aklı da bütünüyle devre dışı bırakmamak gerekir. Akıl, Allah’ın insana verdiği bir nimettir; vahyi anlamak, delilleri değerlendirmek ve bâtıl iddiaları reddetmek için kullanılır. Ancak akıl, sahih vahyin açık hükümlerini geçersiz kılan bağımsız ve mutlak bir hakem hâline getirilemez.
73 fırka hadisi
Fırkalaşma konusunda sıkça delil getirilen rivayetlerden biri 73 fırka hadisidir. Rivayetlerin farklı tariklerinde lafız farklılıkları bulunmaktadır. Tirmizî'de Abdullah b. Amr رضي الله عنهما tarikiyle şu lafız nakledilir:
Sahâbîler, “O kurtulan fırka hangisidir ey Allah’ın Rasulü?” diye sordular.
Rasulullah ﷺ, “Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yol üzere olanlardır” buyurdu.
(Tirmizî, Îmân, 18; no. 2641)
Bu lafız Tirmizî'nin Abdullah b. Amr rivayetinde geçer. Tirmizî rivayete hasen garîb demiştir. Ancak bu tarik, râvilerinden Abdurrahman b. Ziyâd el-İfrîkî sebebiyle hadis âlimlerince tenkit edilmiştir. Bu nedenle rivayetin sıhhat değerlendirmesinde yalnızca Tirmizî'nin hükmüyle yetinilmemeli, diğer tarikler ve muhaddislerin değerlendirmeleri de incelenmelidir. Ebû Dâvûd'da ise Muâviye b. Ebî Sufyân رضي الله عنهما tarikiyle kurtulan fırka hakkında;
وَهِيَ الْجَمَاعَةُ “Onlar cemaat olanlardır.” lafzı nakledilmiştir. (Ebû Dâvûd, Sünnet, 1, Hadis no: 4597)
Dolayısıyla ما أنا عليه وأصحابي lafzını Ebû Dâvûd'un bu rivayetine de aitmiş gibi göstermemek gerekir. İki farklı rivayetin lafızları birbirine karıştırılmamalıdır.
hadithunlocked.com
Hadisin ortaya koyduğu temel ölçü, Rasulullah ﷺ ve ashabının üzerinde bulunduğu yola bağlılıktır. Bu ölçü, bir grubun yalnızca kendisine Selefî, Ehl-i Sünnet veya başka bir isim vermesiyle kurtulan fırka olduğunu isbatlamaz. Her grubun iddiası, delilleri ve anlayışıyla değerlendirilmelidir.
Selef-i Sâlihîn'in akidesi ve Ehl-i Hadis/Eseriyye
Selef-i Sâlihîn ifadesi genel olarak sahâbe, tâbiîn ve tebeu't-tâbiîn nesillerini ifade eder. Bunlar dinin ilk nesilleridir. Rasulullah'ın ﷺ tebliğini doğrudan öğrenen, onu sonraki nesillere aktaran ve dinin anlaşılmasında örnek alınan nesillerdir.
Selef'in yolu, sonradan kurulmuş bir kelâm teorisi veya belirli bir şahsın ortaya koyduğu itikadî sistem değildir. Ehl-i Hadis ve Eseriyye isimleri, tarih boyunca bu nakil merkezli itikadî çizgiyi ifade etmek için kullanılmıştır. 'Selefiyye' adı da tarih içerisinde belirginleşmiş bir adlandırmadır. Bu adlandırmaların tarihî gelişimi, temsil ettikleri temel yolun ilk nesillere dayanması gerçeğini değiştirmez.
Burada “Selef'in bütün meselelerde, bütün ayrıntılarda tek tek icmâ ettiği” gibi bir iddiada bulunmak da doğru değildir. Selef'in üzerinde birleştiği temel esaslarla hakkında farklı nakiller bulunan ayrıntılar birbirinden ayrılmalıdır.
Selef'in temel yöntemi
Kur'an ve sahih Sünnet'i esas almak.
Nassları sahâbe ve ilk nesillerin anlayışı doğrultusunda değerlendirmek.
Dinin asıllarını sonradan ortaya çıkan felsefî teorilere göre şekillendirmemek.
Sahih nakli, aklî varsayımlar uğruna reddetmemek.
Allah'ın isim ve sıfatlarını, Allah'ın kendisi ve Rasulü ﷺ nasıl bildirmişse o şekilde kabul etmek.
Allah'ı yaratılmışlara benzetmekten ve O'nun sıfatlarını geçersiz kılmaktan kaçınmak.
Allah'ın İsim ve Sıfatları meselesi
Eserî yaklaşımda Allah'ın kendisi için Kitab'ta sabit kıldığı, Rasulullah'ın ﷺ sahih Sunnet'te O'nun için bildirdiği sıfatlar kabul edilir. İstivâ, nuzûl, yed, vech, sem‘, basar, ilim, kudret, rahmet ve benzeri sıfatlar, Allah'ın celâline layık biçimde isbat edilir.
Bu isbatta şu 4 hususa dikkat edilir;
Tahrif: Nassın bildirdiği manayı delilsiz biçimde değiştirmekten kaçınılır.
Ta'til: Allah'ın kendisi için sabit kıldığı sıfatları inkâr etmekten kaçınılır.
Tekyif: Sıfatların keyfiyetini, yani nasıl olduklarını belirlemeye kalkışılmaz.
Temsil ve teşbih: Allah'ın sıfatları yaratılmışların sıfatlarına benzetilmez.
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (Şûrâ, 11)
Bu âyet, hem Allah'ın sıfatlarının isbatını hem de yaratılmışlara benzetilmemesini birlikte ortaya koyar.
İmam Mâlik'e nisbet edilen meşhur cevab da bu konuda zikredilir;
الاسْتِوَاءُ مَعْلُومٌ، وَالْكَيْفُ مَجْهُولٌ، وَالإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ
“İstivâ malumdur; keyfiyeti meçhuldür. Ona iman etmek vâcibtir; hakkında soru sormak bidattir.”
Bu sözün farklı rivayet lafızları vardır. Bazı nakillerde الاستواء غير مجهول والكيف غير معقول yani “İstivâ bilinmez değildir; keyfiyet akılla kavranamaz” lafzı da geçmektedir. Bu nedenle tek bir lafzı tartışmasız ve tek nakil şekliymiş gibi sunmamak gerekir.
usul.ai
Eserî anlayışa göre burada sıfatın manası ile keyfiyeti birbirinden ayrılır;
Nassın bildirdiği mana kabul edilir; Allah'ın sıfatının nasıl olduğu ise bilinmez. Bu, Allah'ı yaratılmışlara benzetmek değildir.
Ancak bir kişinin yaptığı her tevilin otomatik olarak tahrif sayılması da doğru bir ilmî yöntem değildir. Önce tevilin ne olduğu, hangi delile dayandığı ve nassın anlamını gerçekten değiştirip değiştirmediği incelenmelidir. Eserî âlimlerin eleştirisi, özellikle sıfatları geçersiz kılan veya nassın açık delaletinden uzaklaştıran tevillere yöneliktir.
İman meselesi
Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin meşhur iman tarifi şöyledir;
الإِيمَانُ قَوْلٌ وَعَمَلٌ، يَزِيدُ وَيَنْقُصُ
“İman söz ve ameldir; artar ve eksilir.”
Bu tarifte iman; kalbin inancı ve tasdiki, dilin ikrarı ve organların amellerini kapsar. İtaatle artar, masiyetle eksilir.
Bu görüşe delil olarak Rasulullah'ın ﷺ şu hadisi zikredilir:
الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ شُعْبَةً، فَأَفْضَلُهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ، وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ
“İman yetmiş küsur şubedir. En üstünü ‘Lâ ilâhe illallah’ sözüdür; en aşağısı yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır. Hayâ da imanın bir şubesidir.”
(Muslim, Îmân, Bab 58, Hadis no. 35)
Bu hadis, imanın yalnızca kalbteki tasdikten ibaret olmadığını, söz ve amellerin de iman şubeleri arasında bulunduğunu gösteren delillerdendir.
Mû‘tezile ve Cehmiyye gibi fırkalar
Tarih boyunca ortaya çıkan bütün itikadî ekoller aynı hükümde değildir. Mû‘tezile ve Cehmiyye, Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin temel itikadî meselelerde ciddi biçimde eleştirdikleri fırkalardır.
Mû‘tezile
Mû‘tezile'nin meşhur beş esası şunlardır;
1- Tevhid, 2- Adalet, 3- Va‘d ve vaîd, 4- el-Menzile beyne'l-menzileteyn, 5-Emr-i bi'l-mâ‘rûf ve nehy-i ani'l-munker.
Mû‘tezile, Allah'ın sıfatları, Kur'an'ın mahluk oluşu, rû'yetullah ve insan fiilleri gibi meselelerde Ehl-i Hadis'in kabul etmediği görüşler benimsemiştir. Misalen; Allah'ın ezelî ve zâtıyla kaim sıfatlarını kabul etme konusunda Ehl-i Hadis'ten ayrılmışlardır. Burada 'Allah'ın bütün sıfatlarını inkâr ettiler' demek yerine, sıfatları nasıl yorumladıklarını ve hangi sıfatları hangi anlamda kabul etmediklerini açıklamak gerekir.
Kur'an'ın mahluk olduğunu savunmuşlardır.
Mûminlerin âhirette Allah'ı göreceğini kabul etmemişlerdir.
İnsanın ihtiyarî fiillerini Allah'ın yaratmasına nisbet etmeyip insanın kendi fiilini meydana getirdiğini savunmuşlardır.
Ehl-i Hadis âlimleri bu görüşleri Kitab ve Sünnet'e aykırı görerek reddetmişlerdir.
Cehmiyye
Cehmiyye, Cehm b. Safvân'a nisbet edilen ve özellikle Allah'ın sıfatları, iman, kader ve diğer itikadî meselelerde ortaya koyduğu görüşlerle tanınan bir fırkadır.
Mû‘tezile ile Cehmiyye arasında bazı görüş benzerlikleri ve tarihî etkileşimler bulunur. Ancak bunları tek bir fırka gibi değerlendirmek doğru değildir. Her birinin görüşleri kendi kaynaklarından ve tarihî gelişimi içerisinde incelenmelidir.
Önemli bir kaide; Bir fırkanın belirli bir görüşünün bâtıl, bidat veya küfür olması ile o fırkaya mensub her bir şahsın aynı hükme tabi tutulması farklı meselelerdir. Görüşün hükmü ile belirli şahıs hakkındaki hüküm birbirine karıştırılmamalıdır.
Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik : Ehl-i Sünnet'le ilişkileri ve Selef'ten ayrıldıkları meseleler
Bu konu, en fazla dikkat ve ilmî titizlik gerektiren bölümdür. Çünkü Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik, Mû‘tezile gibi doğrudan aynı kategoriye yerleştirilemez. Aynı zamanda bütün görüşlerinin Selef'in akidesiyle bütünüyle örtüştüğü de söylenemez.
Tarihî ortaya çıkışları
- Eş‘arîlik: Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî'ye (ö. 324/936) nisbet edilir.
- Mâturîdîlik: Ebû Mansûr el-Mâturîdî'ye (ö. 333/944) nisbet edilir.
Bu iki ekol, tarihî olarak Mû‘tezile ve diğer kelâmî akımlara karşı Ehl-i Sünnet'in görüşlerini savunma amacıyla gelişmiştir. Bununla birlikte kelâm ilminin yöntemlerini kullanmış, zamanla kendi kavramlarını ve sistemlerini oluşturmuşlardır.
Eş‘arîlik ile Mâturîdîlik de aynı değildir. Aralarında ortak görüşler bulunmakla beraber bâzı meselelerde farklılaşırlar. Ayrıca kurucu dönemle sonraki dönemlerin bütün görüşlerini aynı kabul etmek doğru değildir.
a) Allah'ın haberî sıfatları
Eserî yaklaşımda Allah'ın Kitab ve Sünnet'te bildirdiği haberî sıfatlar, keyfiyeti belirlenmeden ve yaratılmışlara benzetilmeden kabul edilir.
Eş‘arî ve Mâturîdî âlimlerin bu konudaki açıklamaları ise tek tip değildir. Bazıları belirli sıfatları tevil etmiş, bazıları tefviz yöntemini benimsemiş, bazıları da farklı sıfatlar hakkında farklı açıklamalarda bulunmuştur.
Misalen yed sıfatının kudret veya nimet şeklinde yorumlanması, istivâ lafzının başka bir anlamla açıklanması gibi teviller bazı kelâmî eserlerde görülür. Ancak bunları bütün Eş‘arî ve Mâturîdî âlimlere mal etmek doğru değildir.
Burada iki farklı tefviz anlayışını da ayırmak gerekir:
Tefvîzu'l-keyfiyye: Sıfatın manasını kabul etmek, nasıl olduğunu Allah'a havale etmek.
Tefvîzu'l-mânâ: Lafzın belirli manasını tâyin etmeyip bunu Allah'a havale etmek.
Eserî âlimlerin temel eleştirisi, nassın bildirdiği manayı geçersiz kılan veya sıfatları fiilen inkâra götüren açıklamalara yöneliktir. Bu eleştiri, karşı tarafın her açıklamasını aynı şekilde değerlendirmeyi gerektirmez.
b) Kelâmullah ve Kur'an'ın mahluk olması
Mû‘tezile'nin 'Kur'an mahluktur' görüşüyle klasik Eş‘arî ve Mâturîdî kelâmında geliştirilen kelâm-ı nefsî açıklaması aynı değildir.
Klasik Eş‘arî ve Mâturîdî anlayışta Allah'ın kelâm sıfatı ezelî kabul edilir. Bu sıfatın harf, ses, tilavet ve yazıyla ilişkisi ise Eserî anlayıştan farklı şekilde açıklanır. Bu nedenle; 'Eş‘arîler ve Mâturîdîler Kur'an mahluktur derler' şeklinde genel bir hüküm vermek doğru değildir.
Onların kendi terminolojisinde Allah'ın ezelî kelâm sıfatı ile insanların okuması, yazması ve seslendirmesi arasında ayrım bulunur. İnsanların sesi, yazı malzemesi ve tilavet fiili yaratılmıştır; ancak bunu doğrudan "Allah'ın kelâmı mahluktur" iddiasıyla eşitlemek, karşı tarafın görüşünü doğru aktarmamak olur. Nitekim Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, Makâlâtu'l-İslâmiyyîn eserinde Ehl-i Hadis ve Sünnet'in Kur'an'ın Allah'ın kelâmı ve mahluk olmadığı görüşünü aktarır.
www.islam.museum
Bununla beraber Eserî âlimlerin kelâm-ı nefsî teorisine yönelttiği eleştiriler vardır. Bu eleştiriler şu sorular etrafında değerlendirilmelidir:
-Allah gerçekten harflerle ve sesle konuşur mu?
-Kur'an Allah'ın hakiki kelâmı mıdır?
-Allah'ın kelâmı ile kulun tilaveti arasındaki ilişki nasıl açıklanmalıdır?
-Mushaflarda yazılı ve dillerde okunan Kur'an'ın Allah'ın kelâmı oluşu nasıl anlaşılmalıdır?
Eserî yaklaşımın eleştirisi, bu meselelerin kendi delilleri üzerinden ortaya konulmalıdır. 'Kur'an mahluktur dediler' şeklinde genelleme yapmak ilmî açıdan yeterli değildir.
c) İman meselesi
Eserî âlimlerin meşhur görüşü, imanın söz ve amel olduğu, artıp eksildiğidir.
Hanefî - Mâturîdî gelenekte ise imanın hakikati kalbin tasdiki olarak tarif edilir; dil ile ikrar, dünyevî İslam hükümlerinin uygulanması bakımından önem taşır. Amel imanın hakikatine dahil edilmez ve iman öz itibarıyla artıp eksilen bir şey olarak kabul edilmez.
Bu, Eserî ve Mâturîdî anlayış arasındaki gerçek bir ihtilaftır. Nitekim Mâturîdî gelenekte iman tarifinin kalbin tasdiki esasına dayanması ve amelin imanın hakikatine dahil edilmemesi, kendi kaynakları üzerinden de ortaya konulmuştur.
Eserî âlimler, ameli imanın hakikatinden ayıran bu yaklaşımı ircâya yakın bulmuş ve eleştirmişlerdir. Ancak Murcie'nin bütün kolları aynı görüşte değildir. Dolayısıyla Eş‘arî ve Mâturîdîleri Murcie'nin bütün fırkalarıyla özdeşleştirmek doğru olmaz.
d) Diğer ihtilaflar
Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik arasında veya bu iki ekol ile Eserî yaklaşım arasında şu meselelerde de ihtilaflar vardır:
Allah'ın sıfatları ve sıfatların tasnifi.
Tekvin sıfatı.
İnsan fiilleri, irade ve kesb.
İlâhî hikmet ve ta‘lîl.
İman, amel ve imanın artıp eksilmesi.
İman istisnası.
Teklif-i mâ lâ yutak.
Fetret ehlinin hükmü ve benzeri kelâmî meseleler.
Bunların her birini aynı derecede büyük veya küçük ihtilaf olarak değerlendirmek doğru değildir. Her mesele, kendi delilleri ve sonuçları üzerinden incelenmelidir.
e) Eş‘arî ve Mâturîdîler Ehl-i Sünnet midir?
Bu soruya cevab verirken 'Ehl-i Sünnet' kavramının tarihî kullanımını ve hangi âlimin hangi tanımı esas aldığını dikkate almak gerekir.
Tarih boyunca bazı âlimler Ehl-i Sünnet'i Eş‘arî, Mâturîdî ve Eserî/Hanbelî çizgileri kapsayacak şekilde kullanmıştır. Bu, İslam ilim tarihinde yaygınlaşmış bir tasniftir. Fakat bütün âlimlerin üzerinde ittifak ettiği, tartışmasız tek tasnif olarak sunulamaz.
Eserî çizgideki İbn Teymiyye gibi âlimler ise Ehl-i Sünnet'in temel ölçüsünü, Rasulullah ﷺ ve sahâbenin üzerinde bulunduğu yol olarak açıklar; kelâmî ekollerin bu yola aykırı buldukları görüşlerini eleştirirler. Dolayısıyla bir kimsenin Eş‘arî veya Mâturîdî olması, Onun bütün görüşlerinin doğru olduğunu göstermediği gibi, yalnızca bu isimlerden birine mensub olması da otomatik olarak İslam dairesinin dışına çıktığını göstermez. Doğru yöntem, ekolün ismine göre değil, her bir görüşün Kitab, sahih Sünnet ve Selef'in anlayışı karşısındaki durumuna göre hüküm vermektir.
Fıkıh mezhebine bağlı olmak, aynı zamanda itikatta O mezhebin kelâm ekolüne bağlı olmayı gerektirir mi?
Hayır. Fıkıh mezhebi ile itikadî ekol birbirinden ayrı alanlardır.
Misalen; bir kimse Hanefî fıkhına bağlı olabilir; fakat itikatta Eserî/Selefî anlayışı benimseyebilir. Aynı şekilde Şâfiî fıkhına bağlı bir kimse Eş‘arî veya Eserî olabilir. Tarih boyunca bu tür örnekler görülmüştür. Hanefî fıkhına bağlı olmak, zorunlu olarak Mâturîdî kelâmının bütün görüşlerini kabul etmeyi gerektirmez. Şâfiî veya Mâlikî olmak da zorunlu olarak Eş‘arî olmayı gerektirmez.
Dolayısıyla;
Hanefî olmak, Mâturîdî olmayı zorunlu kılmaz.
Şâfiî olmak, Eş‘arî olmayı zorunlu kılmaz.
Hanbelî olmak, her meselede belirli bir sonraki dönem Hanbelî âliminin görüşünü benimsemeyi zorunlu kılmaz.
Fıkıh mezhebi, kişinin akaidini tek başına belirleyen bir ölçü değildir.
Müslüman, fıkıh meselelerinde dört mezhebin muteber içtihatlarından istifade edebilir. Ancak akaidde bir görüşü sırf belli bir mezheb veya âlim söylediği için değil, deliline göre kabul etmelidir.
Bir itikadî ekolün bidat görüşünü benimseyen herkes tekfir edilir mi?
Hayır. Burada iki ayrı hüküm birbirine karıştırılmamalıdır;
1- Bir sözün veya inancın hükmü; Bir görüşün bidat, dalalet veya küfür olması.
2- Belirli şahsın hükmü; O görüşü söyleyen veya benimseyen kişinin tekfir edilip edilmeyeceği.
Bir görüşün küfür olması, o görüşü söyleyen her kişinin doğrudan tekfir edileceği anlamına gelmez. Şahsın durumu, bilgisi, kastı, kendisine hüccetin ulaşıp ulaşmadığı, tevil ve cehalet gibi hususlar değerlendirilir.
Bu sebeble Eş‘arî, Mâturîdî, veya başka bir ekole mensub olan herkese topluca aynı hükmü vermek doğru değildir. Ekolün görüşleri ayrı, o ekole mensub kişilerin şahsî hükümleri ayrıdır. Ayrıca bir ekolün bazı görüşlerinin Selef'in anlayışına aykırı olması, o ekoldeki bütün görüşlerin aynı derecede bâtıl olduğu anlamına gelmez. Doğru olan, görüşleri tek tek incelemektir.
Akaid meselelerinde temel kaynaklardan bâzıları
Bu meselede yalnızca modern özetlere veya ansiklopedi maddelerine dayanmak yeterli değildir. Özellikle ekollerin kendi görüşleri ile Onlara yöneltilen eleştiriler birbirinden ayrılmalıdır.
Selef'in ve Ehl-i Hadis'in itikadını incelemek için;
Ahmed b. Hanbel, Usûlu's-Sunne.
Buhârî, Halku Ef‘âli'l-İbâd.
İbn Huzeyme, Kitâbu't-Tevhîd.
Lâlekâî, Şerhu Usûli İ‘tikâdi Ehli's-Sünne.
Âcurrî, eş-Şerîa.
İbn Batta, el-İbânetu'l-Kubrâ.
İbn Kudâme, Lum‘atu'l-İ‘tikâd.
İbn Teymiyye, el-Akîdetu'l-Vâsıtıyye ve Der'u Teâruzi'l-Akli ve'n-Nakl.
İbn Kayyim, İctimâ‘u'l-Cuyûşi'l-İslâmiyye.
Eş‘arîliğin kendi görüşlerini incelemek için;
Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, Makâlâtu'l-İslâmiyyîn.
Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, el-İbâne an Usûli'd-Diyâne.
Mâturîdîliğin kendi görüşlerini incelemek için;
Ebû Mansûr el-Mâturîdî, Kitâbu't-Tevhîd.
Ebu'l-Muîn en-Nesefî, Tabsıratu'l-Edille.
Ömer en-Nesefî, el-Akâid ve bu eserin şerhleri.
Burada önemli bir yöntem kuralı vardır;
Eş‘arî ve Mâturîdîlerin görüşleri eleştirilirken önce kendi mûteber eserlerinden doğru aktarılmalı, ardından Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin delilleriyle karşılaştırılmalıdır. Aynı şekilde Eserî görüşler de karşı tarafın eserlerinden doğru nakledilen itirazlar dikkate alınarak savunulmalıdır.
Hulâsatu’l Kavl;
Sorunun cevabını bütün yönleriyle şöyle özetleyebiliriz:
1- Akaidde tarih boyunca mezhebler ve ekoller oluşmuş mudur?
Evet. Eş‘arîlik, Mâturîdîlik, Mû‘tezile, Cehmiyye ve Eseriyye gibi itikadî ekoller tarih içerisinde ortaya çıkmıştır. Bunların varlığını inkâr etmek tarihî gerçeğe aykırıdır.
2- Bu ekollerin tamamı fıkıh mezhebleri gibi meşru ve eşdeğer midir?
Hayır. Tarihî varlıkları, şer‘î meşruiyetlerini veya bütün görüşlerinin doğruluğunu göstermez. Dinin kat‘î esaslarında birbirine zıt iki görüş aynı anda hak olamaz.
3- Müslümanın akaidde tâkib etmesi gereken yol hangisidir?
Kur'an, sahih Sünnet ve bunların sahâbe ile Selef-i Sâlihîn tarafından anlaşılmış şeklidir. Ehl-i Hadis/Eseriyye çizgisi, kendisini bu anlayışın devamı olarak tanımlar. Bu anlayışta esas olan, sonradan ortaya çıkan bir kelâm sistemine bağlılık değil, ilk nesillerin dinî anlayışına bağlılıktır.
4- Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik nasıl değerlendirilmelidir?
Bu ekoller Mû‘tezile ile aynı kefeye konulmamalıdır. Allah'ın sıfatları, kelâmullah ve iman gibi meselelerde Selef'in anlayışından ayrıldıkları noktalar vardır. Ancak görüşleri kendi kaynaklarından doğru aktarılmalı, her mensubları hakkında toptan hüküm verilmemelidir.
5- Fıkıh mezhebine bağlı olan kişi akaidde de o mezhebin kelâm ekolüne bağlanmak zorunda mıdır?
Hayır. Fıkıh mezhebi ile akaid ekolü ayrı meselelerdir. Bir kimse Hanefî, Şâfiî, Mâlikî veya Hanbelî fıkhına bağlı olduğu hâlde akaidde Eserî/Selefî anlayışı benimseyebilir.
6- Bir ekolün bâzı görüşlerinin bidat veya küfür olması, bütün mensublarının tekfir edilmesini gerektirir mi?
Hayır. Görüşün hükmü ile belirli şahsın hükmü birbirinden ayrılır. Tekfirin şartları ve engelleri ayrıca değerlendirilir.
Akaidde mezheb meselesini; 'tarih boyunca akaid ekolleri oluşmuş mudur?' sorusuyla 'birbirine zıt bütün itikadî ekoller şer‘an hak ve meşru mudur?' sorusunu birbirine karıştırmadan ele almak gerekir.
İlk sorunun cevabı evettir; tarih boyunca farklı ekoller oluşmuştur. İkinci sorunun cevabı ise hayırdır; hak olan itikat tektir.
Müslümanın görevi, bir ekolün ismine taassubla bağlanmak değil, Allah'ın Kitabı'na, Rasulullah'ın ﷺ sahih Sünnet'ine ve Selef-i Sâlihîn'in bu delilleri anlama biçimine tabi olmaktır.
Bu âyet, ilk nesillerin ve Onlara güzellikle tabi olanların faziletini ortaya koymaktadır. Müslümanın hedefi de bu yolu tâkib etmek olmalıdır.
Fıkıhta muteber içtihat mezhebleri vardır; akaidin kat‘î esaslarında ise birbirine zıt alternatif hak mezhebler yoktur. Tarihî ekoller, Kitab, sahih Sünnet ve Selef'in anlayışı ölçü alınarak değerlendirilir.
Akaidde (Usûlu’d-dînde) mezheb olur mu?
Selefiyye, Eş‘ariyye, Mâturîdiyye ve diğer itikadî ekollerin hükmü nedir?
Kısaca: Akaidde de tarih boyunca mezhebler ve ekoller ortaya çıkmıştır. Fakat bunların tarihsel olarak var olması, fıkıh mezhebleri gibi şer‘an meşru, birbirine denk ve her biri hak kabul edilebilir yollar olduğu anlamına gelmez. Dinin kat‘î itikadî esaslarında hak tektir. Müslümanın bu esaslarda ölçüsü, Kur’an, sahih Sünnet ve bunların Selef-i Sâlihîn tarafından anlaşılmış şekli olmalıdır.
Bu sebeble soruyu iki ayrı anlamda cevablandırmak gerekir:
1- Tarihî ve ilmî anlamda: Evet, akaid alanında Eş‘arîlik, Mâturîdîlik, Mû‘tezile ve Eseriyye gibi itikadî ekoller ortaya çıkmıştır. Bunların kendilerine ait görüşleri, eserleri ve yöntemleri vardır.
2- Şer‘î meşrûiyet anlamında: Hayır. Bu ekollerin tarih boyunca ortaya çıkmış olması, birbirine zıt bütün itikadî görüşlerin aynı anda hak ve meşru olduğu anlamına gelmez. Hak olan, Allah’ın indirdiği ve Rasulullah'ın ﷺ tebliğ edip sahâbenin üzerinde bulunduğu itikattır.
Burada önemli bir kavram ayrımı vardır; Bir görüşün veya ekolün tarihî varlığını kabul etmek, Onun dinen hak olduğunu kabul etmek değildir. Aynı şekilde bir ekolün bâzı görüşlerinin doğru olması da o ekolün bütün görüşlerini doğru hâle getirmez.
Öncelikle 'mezheb' kelimesinden ne kastedildiğini belirlemek gerekir
Mezheb kelimesi Arabca zehebe fiilinden gelir. Lügat bakımından gidilen yol, benimsenen görüş veya tâkib edilen yöneliş anlamlarında kullanılır. Kelimenin kendisi 'şer‘an meşru yol' anlamını zorunlu olarak taşımaz. Dolayısıyla 'akaidde mezheb olmaz' sözünü kelimenin lugatinden hareketle temellendirmek doğru değildir. Burada kastedilen, dinin değişmez ve kat‘î esaslarında birbirine zıt birden fazla hak inanç bulunamayacağıdır. Misalen Allah’ın birliği, yalnızca Allah’a ibadet edilmesi, Rasulullah ﷺ’in Allah’ın elçisi olması, âhiretin ve hesab gününün hak olması gibi temel esaslarda birbirine zıt iki görüşün aynı anda hak olması düşünülemez. Buna karşılık tarih boyunca Müslümanlar arasında Allah’ın sıfatlarının açıklanması, kelâmullah, iman, kader ve insan fiilleri gibi konularda farklı itikadî görüşler ortaya çıkmıştır. Bunların bir kısmı sahih nakle bağlı açıklama farklılıkları, bir kısmı ise Selef'in yoluna muhalif görülen kelâmî yorumlar ve bidat görüşlerdir.
Bu nedenle 'akaidde mezheb olmaz' sözü şu anlamda kullanılmalıdır:
Akaidin kat‘î esaslarında birbirine zıt ve alternatif hak mezhebler yoktur. Ancak tarihî ve ilmî bakımdan itikadî ekoller vardır; bunların görüşleri Kitab, Sünnet ve Selef'in anlayışıyla karşılaştırılarak değerlendirilir.
Fıkıh mezhebleriyle itikadî ekoller aynı şekilde değerlendirilmez
Fıkıh mezhebleri, şer‘î amelî hükümlerin delillerden çıkarılmasında kullanılan usuller ve içtihatlar etrafında teşekkül etmiştir. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhebleri bunun bilinen örnekleridir.
Bu mezheblerin ihtilaflarının önemli bir bölümü şu sebeblerden kaynaklanır;
- Bir hadisin bir imama ulaşırken diğerine ulaşmaması,
- Hadisin sıhhatine ilişkin farklı değerlendirmeler,
- Bir nassın umum veya husus ifade edip etmediği,
- Mutlak ve mukayyed delillerin nasıl birleştirileceği,
- Deliller arasında tercih yapılması,
- Kıyas ve diğer içtihat yöntemlerinin uygulanması.
Bu tür ihtilaflar, delillerin yorumlanmasında ortaya çıkan içtihat farklılıklarıdır. Fakat fıkıhtaki her ihtilafın meşru olduğu da söylenemez; açık nassı reddetmek veya icmâ ile sabit bir hükme aykırı davranmak içtihat farklılığı kapsamında değerlendirilemez.
Akaidde de bütün meseleler aynı derecede kat‘î değildir. Dinin temel esaslarıyla bazı sıfatların delillerinin sübutu ve delaleti, haberlerin yorumlanması veya ayrıntılı kelâmî açıklamalar birbirinden ayrılmalıdır.
Misalen Allah’ın varlığı ve birliği, nubuvvet ve âhiretin hak oluşu dinin temel esaslarındandır. Buna karşılık bazı kelâmî meselelerde delilin nasıl anlaşılacağı, bir sıfatın nasıl açıklanacağı veya iman tarifinin hangi kavramlarla ifade edileceği konusunda ekoller arasında ihtilaflar meydana gelmiştir.
Ancak bu durum, dinin temel esaslarını değiştirme veya açık nasları aklî teoriler uğruna geçersiz sayma hakkı vermez.
Akaidde ölçü ne olmalıdır?
Müslümanın itikadî meselelerde başvuracağı temel kaynaklar şunlardır:
- Allah’ın Kitabı.
- Rasulullah'ın ﷺ sahih Sünneti.
- Sahâbenin ve Onları güzellikle tâkib eden Selef-i Sâlihîn'in anlayışı.
وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ
“Şubhesiz bu, benim dosdoğru yolumdur. Ona uyun; başka yollara uymayın ki Sizi O’nun yolundan ayırmasınlar.” (En‘âm, 153)Bir başka âyette şöyle buyurur:
فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
“Herhangi bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah’a ve Rasul’e götürün; eğer Allah’a ve âhiret gününe iman ediyorsanız...” (Nisâ, 59)Bu âyetlerde ihtilafın çözüm mercii olarak Allah ve Rasulü gösterilmiştir. Dolayısıyla bir ekolün, bir âlimin veya bir kelâm sisteminin görüşü, Kitab ve Sünnet'in üstünde bağımsız bir ölçü hâline getirilemez.
Burada aklı da bütünüyle devre dışı bırakmamak gerekir. Akıl, Allah’ın insana verdiği bir nimettir; vahyi anlamak, delilleri değerlendirmek ve bâtıl iddiaları reddetmek için kullanılır. Ancak akıl, sahih vahyin açık hükümlerini geçersiz kılan bağımsız ve mutlak bir hakem hâline getirilemez.
73 fırka hadisi
Fırkalaşma konusunda sıkça delil getirilen rivayetlerden biri 73 fırka hadisidir. Rivayetlerin farklı tariklerinde lafız farklılıkları bulunmaktadır. Tirmizî'de Abdullah b. Amr رضي الله عنهما tarikiyle şu lafız nakledilir:
وَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا مِلَّةً وَاحِدَةً. قَالُوا: وَمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي
“İsrailoğulları 72 fırkaya ayrıldı. Benim ummetim ise 73 fırkaya ayrılacaktır. Bunlardan biri hariç hepsi ateştedir.”Sahâbîler, “O kurtulan fırka hangisidir ey Allah’ın Rasulü?” diye sordular.
Rasulullah ﷺ, “Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yol üzere olanlardır” buyurdu.
(Tirmizî, Îmân, 18; no. 2641)
Bu lafız Tirmizî'nin Abdullah b. Amr rivayetinde geçer. Tirmizî rivayete hasen garîb demiştir. Ancak bu tarik, râvilerinden Abdurrahman b. Ziyâd el-İfrîkî sebebiyle hadis âlimlerince tenkit edilmiştir. Bu nedenle rivayetin sıhhat değerlendirmesinde yalnızca Tirmizî'nin hükmüyle yetinilmemeli, diğer tarikler ve muhaddislerin değerlendirmeleri de incelenmelidir. Ebû Dâvûd'da ise Muâviye b. Ebî Sufyân رضي الله عنهما tarikiyle kurtulan fırka hakkında;
وَهِيَ الْجَمَاعَةُ “Onlar cemaat olanlardır.” lafzı nakledilmiştir. (Ebû Dâvûd, Sünnet, 1, Hadis no: 4597)
Dolayısıyla ما أنا عليه وأصحابي lafzını Ebû Dâvûd'un bu rivayetine de aitmiş gibi göstermemek gerekir. İki farklı rivayetin lafızları birbirine karıştırılmamalıdır.
Tirmidhi 2641 | MirÊ¿Ät al-MafÄtīḥ (Ubayd Allah al-Mubarakfuri)
Mirʿāt al-Mafātīḥ (Ubayd Allah al-Mubarakfuri) — Tirmidhi 2641: 171- قوله: (ليأتين) من الإتيان وهو المجيء بسهولة، وعدى بعلى لمعنى الغلبة المؤدية إلى الهلاك، ومنه قوله تعالى:: {ماتذر من شيء أتت عليه} [42:51] . (على أمتي) قالوا: المراد أمة الإجابة وهم أهل القبلة، فإن اسم الأمة مضافاً إليه ﷺ يتبادر...
hadithunlocked.com
Hadisin ortaya koyduğu temel ölçü, Rasulullah ﷺ ve ashabının üzerinde bulunduğu yola bağlılıktır. Bu ölçü, bir grubun yalnızca kendisine Selefî, Ehl-i Sünnet veya başka bir isim vermesiyle kurtulan fırka olduğunu isbatlamaz. Her grubun iddiası, delilleri ve anlayışıyla değerlendirilmelidir.
Selef-i Sâlihîn'in akidesi ve Ehl-i Hadis/Eseriyye
Selef-i Sâlihîn ifadesi genel olarak sahâbe, tâbiîn ve tebeu't-tâbiîn nesillerini ifade eder. Bunlar dinin ilk nesilleridir. Rasulullah'ın ﷺ tebliğini doğrudan öğrenen, onu sonraki nesillere aktaran ve dinin anlaşılmasında örnek alınan nesillerdir.
Selef'in yolu, sonradan kurulmuş bir kelâm teorisi veya belirli bir şahsın ortaya koyduğu itikadî sistem değildir. Ehl-i Hadis ve Eseriyye isimleri, tarih boyunca bu nakil merkezli itikadî çizgiyi ifade etmek için kullanılmıştır. 'Selefiyye' adı da tarih içerisinde belirginleşmiş bir adlandırmadır. Bu adlandırmaların tarihî gelişimi, temsil ettikleri temel yolun ilk nesillere dayanması gerçeğini değiştirmez.
Burada “Selef'in bütün meselelerde, bütün ayrıntılarda tek tek icmâ ettiği” gibi bir iddiada bulunmak da doğru değildir. Selef'in üzerinde birleştiği temel esaslarla hakkında farklı nakiller bulunan ayrıntılar birbirinden ayrılmalıdır.
Selef'in temel yöntemi
Kur'an ve sahih Sünnet'i esas almak.
Nassları sahâbe ve ilk nesillerin anlayışı doğrultusunda değerlendirmek.
Dinin asıllarını sonradan ortaya çıkan felsefî teorilere göre şekillendirmemek.
Sahih nakli, aklî varsayımlar uğruna reddetmemek.
Allah'ın isim ve sıfatlarını, Allah'ın kendisi ve Rasulü ﷺ nasıl bildirmişse o şekilde kabul etmek.
Allah'ı yaratılmışlara benzetmekten ve O'nun sıfatlarını geçersiz kılmaktan kaçınmak.
Allah'ın İsim ve Sıfatları meselesi
Eserî yaklaşımda Allah'ın kendisi için Kitab'ta sabit kıldığı, Rasulullah'ın ﷺ sahih Sunnet'te O'nun için bildirdiği sıfatlar kabul edilir. İstivâ, nuzûl, yed, vech, sem‘, basar, ilim, kudret, rahmet ve benzeri sıfatlar, Allah'ın celâline layık biçimde isbat edilir.
Bu isbatta şu 4 hususa dikkat edilir;
Tahrif: Nassın bildirdiği manayı delilsiz biçimde değiştirmekten kaçınılır.
Ta'til: Allah'ın kendisi için sabit kıldığı sıfatları inkâr etmekten kaçınılır.
Tekyif: Sıfatların keyfiyetini, yani nasıl olduklarını belirlemeye kalkışılmaz.
Temsil ve teşbih: Allah'ın sıfatları yaratılmışların sıfatlarına benzetilmez.
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (Şûrâ, 11)
Bu âyet, hem Allah'ın sıfatlarının isbatını hem de yaratılmışlara benzetilmemesini birlikte ortaya koyar.
İmam Mâlik'e nisbet edilen meşhur cevab da bu konuda zikredilir;
الاسْتِوَاءُ مَعْلُومٌ، وَالْكَيْفُ مَجْهُولٌ، وَالإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ
“İstivâ malumdur; keyfiyeti meçhuldür. Ona iman etmek vâcibtir; hakkında soru sormak bidattir.”
Bu sözün farklı rivayet lafızları vardır. Bazı nakillerde الاستواء غير مجهول والكيف غير معقول yani “İstivâ bilinmez değildir; keyfiyet akılla kavranamaz” lafzı da geçmektedir. Bu nedenle tek bir lafzı tartışmasız ve tek nakil şekliymiş gibi sunmamak gerekir.
Al-Athar al-mashhūr ʿan al-imām mālik fī ṣifat al-istiwāʾ | Usul
AI-powered access to over 15,000 texts including all of Shamela
usul.ai
Nassın bildirdiği mana kabul edilir; Allah'ın sıfatının nasıl olduğu ise bilinmez. Bu, Allah'ı yaratılmışlara benzetmek değildir.
Ancak bir kişinin yaptığı her tevilin otomatik olarak tahrif sayılması da doğru bir ilmî yöntem değildir. Önce tevilin ne olduğu, hangi delile dayandığı ve nassın anlamını gerçekten değiştirip değiştirmediği incelenmelidir. Eserî âlimlerin eleştirisi, özellikle sıfatları geçersiz kılan veya nassın açık delaletinden uzaklaştıran tevillere yöneliktir.
İman meselesi
Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin meşhur iman tarifi şöyledir;
الإِيمَانُ قَوْلٌ وَعَمَلٌ، يَزِيدُ وَيَنْقُصُ
“İman söz ve ameldir; artar ve eksilir.”
Bu tarifte iman; kalbin inancı ve tasdiki, dilin ikrarı ve organların amellerini kapsar. İtaatle artar, masiyetle eksilir.
Bu görüşe delil olarak Rasulullah'ın ﷺ şu hadisi zikredilir:
الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ شُعْبَةً، فَأَفْضَلُهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ، وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ
“İman yetmiş küsur şubedir. En üstünü ‘Lâ ilâhe illallah’ sözüdür; en aşağısı yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır. Hayâ da imanın bir şubesidir.”
(Muslim, Îmân, Bab 58, Hadis no. 35)
Bu hadis, imanın yalnızca kalbteki tasdikten ibaret olmadığını, söz ve amellerin de iman şubeleri arasında bulunduğunu gösteren delillerdendir.
Mû‘tezile ve Cehmiyye gibi fırkalar
Tarih boyunca ortaya çıkan bütün itikadî ekoller aynı hükümde değildir. Mû‘tezile ve Cehmiyye, Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin temel itikadî meselelerde ciddi biçimde eleştirdikleri fırkalardır.
Mû‘tezile
Mû‘tezile'nin meşhur beş esası şunlardır;
1- Tevhid, 2- Adalet, 3- Va‘d ve vaîd, 4- el-Menzile beyne'l-menzileteyn, 5-Emr-i bi'l-mâ‘rûf ve nehy-i ani'l-munker.
Mû‘tezile, Allah'ın sıfatları, Kur'an'ın mahluk oluşu, rû'yetullah ve insan fiilleri gibi meselelerde Ehl-i Hadis'in kabul etmediği görüşler benimsemiştir. Misalen; Allah'ın ezelî ve zâtıyla kaim sıfatlarını kabul etme konusunda Ehl-i Hadis'ten ayrılmışlardır. Burada 'Allah'ın bütün sıfatlarını inkâr ettiler' demek yerine, sıfatları nasıl yorumladıklarını ve hangi sıfatları hangi anlamda kabul etmediklerini açıklamak gerekir.
Kur'an'ın mahluk olduğunu savunmuşlardır.
Mûminlerin âhirette Allah'ı göreceğini kabul etmemişlerdir.
İnsanın ihtiyarî fiillerini Allah'ın yaratmasına nisbet etmeyip insanın kendi fiilini meydana getirdiğini savunmuşlardır.
Ehl-i Hadis âlimleri bu görüşleri Kitab ve Sünnet'e aykırı görerek reddetmişlerdir.
Cehmiyye
Cehmiyye, Cehm b. Safvân'a nisbet edilen ve özellikle Allah'ın sıfatları, iman, kader ve diğer itikadî meselelerde ortaya koyduğu görüşlerle tanınan bir fırkadır.
Mû‘tezile ile Cehmiyye arasında bazı görüş benzerlikleri ve tarihî etkileşimler bulunur. Ancak bunları tek bir fırka gibi değerlendirmek doğru değildir. Her birinin görüşleri kendi kaynaklarından ve tarihî gelişimi içerisinde incelenmelidir.
Önemli bir kaide; Bir fırkanın belirli bir görüşünün bâtıl, bidat veya küfür olması ile o fırkaya mensub her bir şahsın aynı hükme tabi tutulması farklı meselelerdir. Görüşün hükmü ile belirli şahıs hakkındaki hüküm birbirine karıştırılmamalıdır.
Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik : Ehl-i Sünnet'le ilişkileri ve Selef'ten ayrıldıkları meseleler
Bu konu, en fazla dikkat ve ilmî titizlik gerektiren bölümdür. Çünkü Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik, Mû‘tezile gibi doğrudan aynı kategoriye yerleştirilemez. Aynı zamanda bütün görüşlerinin Selef'in akidesiyle bütünüyle örtüştüğü de söylenemez.
Tarihî ortaya çıkışları
- Eş‘arîlik: Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî'ye (ö. 324/936) nisbet edilir.
- Mâturîdîlik: Ebû Mansûr el-Mâturîdî'ye (ö. 333/944) nisbet edilir.
Bu iki ekol, tarihî olarak Mû‘tezile ve diğer kelâmî akımlara karşı Ehl-i Sünnet'in görüşlerini savunma amacıyla gelişmiştir. Bununla birlikte kelâm ilminin yöntemlerini kullanmış, zamanla kendi kavramlarını ve sistemlerini oluşturmuşlardır.
Eş‘arîlik ile Mâturîdîlik de aynı değildir. Aralarında ortak görüşler bulunmakla beraber bâzı meselelerde farklılaşırlar. Ayrıca kurucu dönemle sonraki dönemlerin bütün görüşlerini aynı kabul etmek doğru değildir.
a) Allah'ın haberî sıfatları
Eserî yaklaşımda Allah'ın Kitab ve Sünnet'te bildirdiği haberî sıfatlar, keyfiyeti belirlenmeden ve yaratılmışlara benzetilmeden kabul edilir.
Eş‘arî ve Mâturîdî âlimlerin bu konudaki açıklamaları ise tek tip değildir. Bazıları belirli sıfatları tevil etmiş, bazıları tefviz yöntemini benimsemiş, bazıları da farklı sıfatlar hakkında farklı açıklamalarda bulunmuştur.
Misalen yed sıfatının kudret veya nimet şeklinde yorumlanması, istivâ lafzının başka bir anlamla açıklanması gibi teviller bazı kelâmî eserlerde görülür. Ancak bunları bütün Eş‘arî ve Mâturîdî âlimlere mal etmek doğru değildir.
Burada iki farklı tefviz anlayışını da ayırmak gerekir:
Tefvîzu'l-keyfiyye: Sıfatın manasını kabul etmek, nasıl olduğunu Allah'a havale etmek.
Tefvîzu'l-mânâ: Lafzın belirli manasını tâyin etmeyip bunu Allah'a havale etmek.
Eserî âlimlerin temel eleştirisi, nassın bildirdiği manayı geçersiz kılan veya sıfatları fiilen inkâra götüren açıklamalara yöneliktir. Bu eleştiri, karşı tarafın her açıklamasını aynı şekilde değerlendirmeyi gerektirmez.
b) Kelâmullah ve Kur'an'ın mahluk olması
Mû‘tezile'nin 'Kur'an mahluktur' görüşüyle klasik Eş‘arî ve Mâturîdî kelâmında geliştirilen kelâm-ı nefsî açıklaması aynı değildir.
Klasik Eş‘arî ve Mâturîdî anlayışta Allah'ın kelâm sıfatı ezelî kabul edilir. Bu sıfatın harf, ses, tilavet ve yazıyla ilişkisi ise Eserî anlayıştan farklı şekilde açıklanır. Bu nedenle; 'Eş‘arîler ve Mâturîdîler Kur'an mahluktur derler' şeklinde genel bir hüküm vermek doğru değildir.
Onların kendi terminolojisinde Allah'ın ezelî kelâm sıfatı ile insanların okuması, yazması ve seslendirmesi arasında ayrım bulunur. İnsanların sesi, yazı malzemesi ve tilavet fiili yaratılmıştır; ancak bunu doğrudan "Allah'ın kelâmı mahluktur" iddiasıyla eşitlemek, karşı tarafın görüşünü doğru aktarmamak olur. Nitekim Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, Makâlâtu'l-İslâmiyyîn eserinde Ehl-i Hadis ve Sünnet'in Kur'an'ın Allah'ın kelâmı ve mahluk olmadığı görüşünü aktarır.
The Qur'an as the speech of God (in the Tahawi creed) · Islam Museum
al-Tahawi's statement that the Qur'an is the speech of God, which began from Him without how, sent down on His messenger as revelation, and is not created…
www.islam.museum
-Allah gerçekten harflerle ve sesle konuşur mu?
-Kur'an Allah'ın hakiki kelâmı mıdır?
-Allah'ın kelâmı ile kulun tilaveti arasındaki ilişki nasıl açıklanmalıdır?
-Mushaflarda yazılı ve dillerde okunan Kur'an'ın Allah'ın kelâmı oluşu nasıl anlaşılmalıdır?
Eserî yaklaşımın eleştirisi, bu meselelerin kendi delilleri üzerinden ortaya konulmalıdır. 'Kur'an mahluktur dediler' şeklinde genelleme yapmak ilmî açıdan yeterli değildir.
c) İman meselesi
Eserî âlimlerin meşhur görüşü, imanın söz ve amel olduğu, artıp eksildiğidir.
Hanefî - Mâturîdî gelenekte ise imanın hakikati kalbin tasdiki olarak tarif edilir; dil ile ikrar, dünyevî İslam hükümlerinin uygulanması bakımından önem taşır. Amel imanın hakikatine dahil edilmez ve iman öz itibarıyla artıp eksilen bir şey olarak kabul edilmez.
Bu, Eserî ve Mâturîdî anlayış arasındaki gerçek bir ihtilaftır. Nitekim Mâturîdî gelenekte iman tarifinin kalbin tasdiki esasına dayanması ve amelin imanın hakikatine dahil edilmemesi, kendi kaynakları üzerinden de ortaya konulmuştur.
Eserî âlimler, ameli imanın hakikatinden ayıran bu yaklaşımı ircâya yakın bulmuş ve eleştirmişlerdir. Ancak Murcie'nin bütün kolları aynı görüşte değildir. Dolayısıyla Eş‘arî ve Mâturîdîleri Murcie'nin bütün fırkalarıyla özdeşleştirmek doğru olmaz.
d) Diğer ihtilaflar
Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik arasında veya bu iki ekol ile Eserî yaklaşım arasında şu meselelerde de ihtilaflar vardır:
Allah'ın sıfatları ve sıfatların tasnifi.
Tekvin sıfatı.
İnsan fiilleri, irade ve kesb.
İlâhî hikmet ve ta‘lîl.
İman, amel ve imanın artıp eksilmesi.
İman istisnası.
Teklif-i mâ lâ yutak.
Fetret ehlinin hükmü ve benzeri kelâmî meseleler.
Bunların her birini aynı derecede büyük veya küçük ihtilaf olarak değerlendirmek doğru değildir. Her mesele, kendi delilleri ve sonuçları üzerinden incelenmelidir.
e) Eş‘arî ve Mâturîdîler Ehl-i Sünnet midir?
Bu soruya cevab verirken 'Ehl-i Sünnet' kavramının tarihî kullanımını ve hangi âlimin hangi tanımı esas aldığını dikkate almak gerekir.
Tarih boyunca bazı âlimler Ehl-i Sünnet'i Eş‘arî, Mâturîdî ve Eserî/Hanbelî çizgileri kapsayacak şekilde kullanmıştır. Bu, İslam ilim tarihinde yaygınlaşmış bir tasniftir. Fakat bütün âlimlerin üzerinde ittifak ettiği, tartışmasız tek tasnif olarak sunulamaz.
Eserî çizgideki İbn Teymiyye gibi âlimler ise Ehl-i Sünnet'in temel ölçüsünü, Rasulullah ﷺ ve sahâbenin üzerinde bulunduğu yol olarak açıklar; kelâmî ekollerin bu yola aykırı buldukları görüşlerini eleştirirler. Dolayısıyla bir kimsenin Eş‘arî veya Mâturîdî olması, Onun bütün görüşlerinin doğru olduğunu göstermediği gibi, yalnızca bu isimlerden birine mensub olması da otomatik olarak İslam dairesinin dışına çıktığını göstermez. Doğru yöntem, ekolün ismine göre değil, her bir görüşün Kitab, sahih Sünnet ve Selef'in anlayışı karşısındaki durumuna göre hüküm vermektir.
Fıkıh mezhebine bağlı olmak, aynı zamanda itikatta O mezhebin kelâm ekolüne bağlı olmayı gerektirir mi?
Hayır. Fıkıh mezhebi ile itikadî ekol birbirinden ayrı alanlardır.
Misalen; bir kimse Hanefî fıkhına bağlı olabilir; fakat itikatta Eserî/Selefî anlayışı benimseyebilir. Aynı şekilde Şâfiî fıkhına bağlı bir kimse Eş‘arî veya Eserî olabilir. Tarih boyunca bu tür örnekler görülmüştür. Hanefî fıkhına bağlı olmak, zorunlu olarak Mâturîdî kelâmının bütün görüşlerini kabul etmeyi gerektirmez. Şâfiî veya Mâlikî olmak da zorunlu olarak Eş‘arî olmayı gerektirmez.
Dolayısıyla;
Hanefî olmak, Mâturîdî olmayı zorunlu kılmaz.
Şâfiî olmak, Eş‘arî olmayı zorunlu kılmaz.
Hanbelî olmak, her meselede belirli bir sonraki dönem Hanbelî âliminin görüşünü benimsemeyi zorunlu kılmaz.
Fıkıh mezhebi, kişinin akaidini tek başına belirleyen bir ölçü değildir.
Müslüman, fıkıh meselelerinde dört mezhebin muteber içtihatlarından istifade edebilir. Ancak akaidde bir görüşü sırf belli bir mezheb veya âlim söylediği için değil, deliline göre kabul etmelidir.
Bir itikadî ekolün bidat görüşünü benimseyen herkes tekfir edilir mi?
Hayır. Burada iki ayrı hüküm birbirine karıştırılmamalıdır;
1- Bir sözün veya inancın hükmü; Bir görüşün bidat, dalalet veya küfür olması.
2- Belirli şahsın hükmü; O görüşü söyleyen veya benimseyen kişinin tekfir edilip edilmeyeceği.
Bir görüşün küfür olması, o görüşü söyleyen her kişinin doğrudan tekfir edileceği anlamına gelmez. Şahsın durumu, bilgisi, kastı, kendisine hüccetin ulaşıp ulaşmadığı, tevil ve cehalet gibi hususlar değerlendirilir.
Bu sebeble Eş‘arî, Mâturîdî, veya başka bir ekole mensub olan herkese topluca aynı hükmü vermek doğru değildir. Ekolün görüşleri ayrı, o ekole mensub kişilerin şahsî hükümleri ayrıdır. Ayrıca bir ekolün bazı görüşlerinin Selef'in anlayışına aykırı olması, o ekoldeki bütün görüşlerin aynı derecede bâtıl olduğu anlamına gelmez. Doğru olan, görüşleri tek tek incelemektir.
Akaid meselelerinde temel kaynaklardan bâzıları
Bu meselede yalnızca modern özetlere veya ansiklopedi maddelerine dayanmak yeterli değildir. Özellikle ekollerin kendi görüşleri ile Onlara yöneltilen eleştiriler birbirinden ayrılmalıdır.
Selef'in ve Ehl-i Hadis'in itikadını incelemek için;
Ahmed b. Hanbel, Usûlu's-Sunne.
Buhârî, Halku Ef‘âli'l-İbâd.
İbn Huzeyme, Kitâbu't-Tevhîd.
Lâlekâî, Şerhu Usûli İ‘tikâdi Ehli's-Sünne.
Âcurrî, eş-Şerîa.
İbn Batta, el-İbânetu'l-Kubrâ.
İbn Kudâme, Lum‘atu'l-İ‘tikâd.
İbn Teymiyye, el-Akîdetu'l-Vâsıtıyye ve Der'u Teâruzi'l-Akli ve'n-Nakl.
İbn Kayyim, İctimâ‘u'l-Cuyûşi'l-İslâmiyye.
Eş‘arîliğin kendi görüşlerini incelemek için;
Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, Makâlâtu'l-İslâmiyyîn.
Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî, el-İbâne an Usûli'd-Diyâne.
Mâturîdîliğin kendi görüşlerini incelemek için;
Ebû Mansûr el-Mâturîdî, Kitâbu't-Tevhîd.
Ebu'l-Muîn en-Nesefî, Tabsıratu'l-Edille.
Ömer en-Nesefî, el-Akâid ve bu eserin şerhleri.
Burada önemli bir yöntem kuralı vardır;
Eş‘arî ve Mâturîdîlerin görüşleri eleştirilirken önce kendi mûteber eserlerinden doğru aktarılmalı, ardından Ehl-i Hadis ve Eserî âlimlerin delilleriyle karşılaştırılmalıdır. Aynı şekilde Eserî görüşler de karşı tarafın eserlerinden doğru nakledilen itirazlar dikkate alınarak savunulmalıdır.
Hulâsatu’l Kavl;
Sorunun cevabını bütün yönleriyle şöyle özetleyebiliriz:
1- Akaidde tarih boyunca mezhebler ve ekoller oluşmuş mudur?
Evet. Eş‘arîlik, Mâturîdîlik, Mû‘tezile, Cehmiyye ve Eseriyye gibi itikadî ekoller tarih içerisinde ortaya çıkmıştır. Bunların varlığını inkâr etmek tarihî gerçeğe aykırıdır.
2- Bu ekollerin tamamı fıkıh mezhebleri gibi meşru ve eşdeğer midir?
Hayır. Tarihî varlıkları, şer‘î meşruiyetlerini veya bütün görüşlerinin doğruluğunu göstermez. Dinin kat‘î esaslarında birbirine zıt iki görüş aynı anda hak olamaz.
3- Müslümanın akaidde tâkib etmesi gereken yol hangisidir?
Kur'an, sahih Sünnet ve bunların sahâbe ile Selef-i Sâlihîn tarafından anlaşılmış şeklidir. Ehl-i Hadis/Eseriyye çizgisi, kendisini bu anlayışın devamı olarak tanımlar. Bu anlayışta esas olan, sonradan ortaya çıkan bir kelâm sistemine bağlılık değil, ilk nesillerin dinî anlayışına bağlılıktır.
4- Eş‘arîlik ve Mâturîdîlik nasıl değerlendirilmelidir?
Bu ekoller Mû‘tezile ile aynı kefeye konulmamalıdır. Allah'ın sıfatları, kelâmullah ve iman gibi meselelerde Selef'in anlayışından ayrıldıkları noktalar vardır. Ancak görüşleri kendi kaynaklarından doğru aktarılmalı, her mensubları hakkında toptan hüküm verilmemelidir.
5- Fıkıh mezhebine bağlı olan kişi akaidde de o mezhebin kelâm ekolüne bağlanmak zorunda mıdır?
Hayır. Fıkıh mezhebi ile akaid ekolü ayrı meselelerdir. Bir kimse Hanefî, Şâfiî, Mâlikî veya Hanbelî fıkhına bağlı olduğu hâlde akaidde Eserî/Selefî anlayışı benimseyebilir.
6- Bir ekolün bâzı görüşlerinin bidat veya küfür olması, bütün mensublarının tekfir edilmesini gerektirir mi?
Hayır. Görüşün hükmü ile belirli şahsın hükmü birbirinden ayrılır. Tekfirin şartları ve engelleri ayrıca değerlendirilir.
Akaidde mezheb meselesini; 'tarih boyunca akaid ekolleri oluşmuş mudur?' sorusuyla 'birbirine zıt bütün itikadî ekoller şer‘an hak ve meşru mudur?' sorusunu birbirine karıştırmadan ele almak gerekir.
İlk sorunun cevabı evettir; tarih boyunca farklı ekoller oluşmuştur. İkinci sorunun cevabı ise hayırdır; hak olan itikat tektir.
Müslümanın görevi, bir ekolün ismine taassubla bağlanmak değil, Allah'ın Kitabı'na, Rasulullah'ın ﷺ sahih Sünnet'ine ve Selef-i Sâlihîn'in bu delilleri anlama biçimine tabi olmaktır.
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ
“Muhacirlerin ve Ensar'ın ilk Öncüleri ile Onlara güzellikle tabi Olanlardan Allah radı olmuştur; Onlar da O'ndan radı olmuşlardır.” (Tevbe, 100)Bu âyet, ilk nesillerin ve Onlara güzellikle tabi olanların faziletini ortaya koymaktadır. Müslümanın hedefi de bu yolu tâkib etmek olmalıdır.
Fıkıhta muteber içtihat mezhebleri vardır; akaidin kat‘î esaslarında ise birbirine zıt alternatif hak mezhebler yoktur. Tarihî ekoller, Kitab, sahih Sünnet ve Selef'in anlayışı ölçü alınarak değerlendirilir.
والله أعلم، وصلى الله على نبينا محمد وعلى آله وصحبه وسلم
(En doğrusunu Allah bilir. Allah, nebimiz Muhammed’e, Onun Âline ve bütün Ashâbına salât ve selâm eylesin.)
(En doğrusunu Allah bilir. Allah, nebimiz Muhammed’e, Onun Âline ve bütün Ashâbına salât ve selâm eylesin.)
Benzer konular
-
Çözüldü Amelden Sonra Mezhep Taklidi Caiz midir ?
- Başlatan فرحات قورت
- Cevaplar: 1
-
Soru Kafir Birisi Müslüman Olunca Hangi Mezhepten Olur?
- Başlatan Çankırı
- Cevaplar: 2
-
-
Çözüldü Sahih Delillerle Farklı Mezheplerin Uygulamalarını Yapabilir miyiz?- Başlatan İsl4mist
- Cevaplar: 2
-
-
Video 4 Mezhep İmamının ''Allah Nerede?'' Sorusuna Verdiği Yanıt- Başlatan Ahıskalı
- Cevaplar: 2
-
-
Akaidde Ölçü (İslâm Akaidinin Kaynakları -Delilleri-)- Başlatan ikraislam
- Cevaplar: 0