Çözüldü Allah‘ın Sıfatlarının Eseri Sıfatların Varlığı Gibi Ebedî midir?

Es selamu aleykum hocam,

Allah’ın varlığı nasıl ezelî ve ebedî ise sıfatları da ezelî ve ebedîdir, mesela Allah’ın yaratma sıfatı var, bu sıfat onda hep vardı ve var olacak ve Allahu alem ebedi bir şekilde bu sıfatın eserini gösterecek, yani daima sonsuza kadar yaratacak, insanlıktan sonra farklı varlıklar olacak. Peki bu yaratma eserinin bir başlangıcı var mıdır yoksa Allah sonsuza kadar yaratma halinde mi, yani başlangıcı ve sonu olmaksızın bu sıfatın eseri var mıdır?

Yapay zeka (Gemini) şöyle cevap verdi, bu doğru mu:

"Yaratılanın" Bir Başlangıcı Var mıdır?

Bu konuda temel iki görüş öne çıkar:

• Eş'ari ve Maturidi Görüşü (Cumhur): Allah’ın zatı ve sıfatları ezelidir, ancak yaratılan her şeyin (arş, kalem, zaman, mekan) bir başlangıcı vardır. Allah bir "an"da yaratmaya başlamıştır. Bu görüşe göre "yaratılanın bir başlangıcı olmaması", yaratılanın da Allah gibi ezeli olduğu anlamına gelir ki bu tevhid ilkesine aykırı görülür.

• İbn Teymiyye ve Bazı Müfessirlerin Görüşü: Onlar derler ki: "Allah’ın tekil olarak yarattığı her şeyin bir başlangıcı vardır (yani her varlık sonradan olmuştur). Ancak Allah’ın yaratma eylemi tür olarak süreklidir." Yani Allah, bir şeyi yaratmadan önce de başka bir şeyi yaratıyordu ve bu silsile geriye doğru sonsuza gider. Bu görüşe göre Allah hiçbir zaman "eylemsiz/fiilsiz" kalmamıştır.

Âleykum Selam we rahmetullahi we berakatuh kardeşim;

Bu mesele, İslâm akâidinde ve usûlünde 'Kıdemu’l-Halk / Havâdisu Lâ Evvele Lehâ' (Yaratılışın Geçmişte Bir Başlangıcının Olup Olmaması ve Allah Teâlâ’nın Fiilî Sıfatlarının Ezeliyeti) adıyla bilinen en derin konulardan biridir.
Meselenin Kitâb, Sünnet, Selef-i Sâlihîn menheci ve Şeyhu'l İslam İbn Teymiyye’nin tahkiki çerçevesindeki hakikati şöyledir;

Yaratılışın Geçmişte Bir Başlangıcının Olup Olmaması ve Allah Teâlâ’nın Fiilî Sıfatlarının Ezeliyeti

Bu mesele, İslâm akâidinde ve usûlünde Allah Teâlâ’nın yaratma fiilinin ezeliyeti, mahlûkâtın tekil fertlerinin başlangıcı ve yaratılmış mahlûkât nev’inin (türünün) geçmişe doğru başlangıçsız devam edip etmeyeceği konularıyla ilgilidir.
Meselenin anlaşılabilmesi ve tahkiki için birbirinden tamamen farklı iki hususun ayrılması şarttır:

1- Allah Teâlâ ile birlikte zâtı itibarıyla kadîm ve ezelî olan hiçbir mahlûkun bulunmaması.
2- Allah Teâlâ’nın yaratma fiilinin ve fiilî sıfatlarının nev’i (türü) itibarıyla başlangıçsız olması (Devâmu'l-Fê'îliyye).

Bu iki mesele birbirine asla karıştırılmamalıdır. Şeyhu’l İslam İbn Teymiyye’nin bu konudaki görüşü de bilhassa bu ayrım esas alınarak tetkik edilmelidir.

1- Allah Teâlâ ile Birlikte Ezelî Hiçbir Mahlûkun Bulunmaması
Tevhîd akidesinin en temel esası şudur; Ezelde yalnızca zâtı ve sıfatlarıyla Allah Teâlâ vardı; O’nun zâtıyla beraber var olan, O’na denk veya O’nun gibi başlangıçsız yaratılmış hiçbir fert, madde, cevher veya cûz yoktu.

Bu hususta İmrân b. Husayn رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا hadisinde Rasûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs rivâyet etti, dedi ki: Bize babam rivâyet etti, dedi ki: Bize el-A‘meş rivâyet etti, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Şeddâd rivâyet etti, Safvân b. Muhriz’den; O da Sahabî İmrân b. Husayn’dan رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا nakletti; dedi ki;
Peygamber ﷺ’in huzuruna girdim... Şöyle buyurdu: "Allah vardı ve O’ndan önce hiçbir şey yoktu. O’nun Arş’ı suyun üzerinde idi. Sonra gökleri ve yeri yarattı ve Zikir’de (Levh-i Mahfûz’da) her şeyi yazdı."
(Buhârî, el-Câmiu's-Sahîh, Kitâbu Bed'i'l-Halk, Bâbu Mâ Câe fî Kavli’llâhi Teâlâ: {Ve Huve'llezî Yebdeu'l-Halk}, C. 4, Sf: 106, Hadis no: 3191; ve Kitâbu't-Tevhîd, Hadis no: 7418)
Hadisin diğer sahih lafzında ise şöyle buyrulmuştur:
كَانَ اللهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرُهُ
“Allah vardı ve O’nunla birlikte başka hiçbir şey yoktu.”
(Buhârî, Hadis no: 3191)
Dolayısıyla; ister arş, ister akıl, ister madde olsun; muayyen bir mahlûkun veya bu mevcud âlemin bizzat kendisinin Allah ile beraber kadîm ve ezelî olduğunu iddia etmek (felsefecilerin Aristo'dan mulhem savundukları 'âlemin ferd olarak ezeliyeti' safsatası gibi) açık bir şirk ve küfürdür. Bir mahlûkun bizzat kadîm olduğunu söylemek ile Allah Teâlâ’nın yaratma fiilinin başlangıçsız olması asla aynı şey değildir.

2- Allah’ın Sıfatı ile Sıfatın Eseri Olan Mahlûk Arasındaki Fark
Allah Teâlâ’nın yaratma sıfatı ezelî midir? Allah Teâlâ, mahlûkâtı yaratmadan önce de Hâlık mıdır?
Evet. Selef-i Sâlihîn’in icmâıyla Allah Teâlâ, mahlûkâtı yaratmadan önce de Hâlık, Bârî ve Hallâk’tır. Yaratılmışların sonradan meydana gelmesi, Allah Teâlâ’nın hâşâ sonradan yaratıcı olduğu anlamına gelmez.
İmâm et-Tahâvî (rahimehullâh) meşhur akîdesinde bu hususu şöyle hulâsa eder:
“Mahlûkâtı yarattıktan sonra ‘Hâlık’ ismini kazanmış değildir. Varlıkları meydana getirdikten sonra ‘Bârî’ ismini elde etmiş de değildir. Henüz mahlûk yokken O, Hâlık mânâsına sahibdi; terbiye edilecek mahlûk yokken de Rabb mânâsına sahibdi.” (İmâm et-Tahâvî, el-Akîdetu't-Tahâviyye, Sf: 32 – 33)
Buradan anlaşılması gereken şudur;
Allah Teâlâ’nın zâtıyla kâim yaratma sıfatı ile bu sıfatın eseri olan mahlûk birbirinden tamamen ayrıdır. Sıfat ezelîdir; O sıfatın eseri olan tekil mahlûklar ise sonradan var edilmiş hâdislerdir ve her bir ferdin mutlaka bir evveli mevcuddur.

3- İbn Teymiyye ve Selef Menhecinin Hakikati: Fiilî Sıfatlar ve Mahlûkâtın Nev’i
İbn Teymiyye’nin bu konudaki tahkikini doğru anlayabilmek için iki esası birbirinden ayırmak gerekir;
A) Muayyen mahlûkun hudûsu: Her bir yaratılmış ferdin yoktan var edilmiş olması ve ademle öncelenmesi. دَوَامُ الْفَاعِلِيَّةِ
B) Mahlûkât nev’inin başlangıçsızlığı (Devâmu'l-Fê'îliyye): Allah Teâlâ’nın ezelden beri dilediğini yaratan mutlak Hâlık olması hasebiyle, yaratma fiilinin türünün geçmişe doğru kesintiye uğradığı bir ilk anın bulunmaması.
İbn Teymiyye (rahimehullâh) bu meseleyi şu 3 vechile beyan eder:

a) Kelâmcıların Çıkmazı: Allah Teâlâ’nın Ezelde Fiilsiz Bırakılması İddiasına Reddiye
İbn Teymiyye, Cehmiyye, Mû‘tezile ve onlara muvafakat eden bid‘at kelâm ehlinin Allah Teâlâ’nın fiilî sıfatları konusundaki bâtıl yaklaşımlarını şöyle ibtal eder;
"Bid‘at kelâm ehline gelince; Onlar, meşîeti ve kudretiyle dilediğini yapması ve konuşması hususunda Rabb'i ezelde âtıl (fiilsiz ve muattal) kıldılar. Dediler ki: ‘Ezelde O’nun meşîeti ve kudretiyle bir fiil işlemesi veya konuşması imkânsızdı (mumteni idi); sonra hiçbir yeni sebeb meydana gelmeksizin fiil O’nun için mümkün hâle geldi!’ Bu ise muhâlâtın en büyüklerindendir. Zira zâtı gereği imkânsız olan bir şey kendiliğinden mümkün hâle dönüşmez. Rabb'i ezelde, kudreti ve meşîeti tam olduğu hâlde, fiilinden muattal bırakmak, O’nu mukaddes kemâlinden muattal kılmaktır. Hâlbuki kemâl; O’nun dâimâ ve ebeden 'dilediğini bihakkın yapan' (Fa‘ âlun limâ yurîd) olmasındadır." (İbn Teymiyye, Der’u Te‘ârudı’l-Akl ve’n-Nakl, C. 2, Sf: 147 – 150; Mecmû‘u’l-Fetâvâ, C. 18, Sf: 228 – 231)

b) Nev’in Ezeliyeti ve Mahlûkât Fertlerinin Hudûsu
İbn Teymiyye, fertlerin sonradan var olması ile nev'in devamlılığı arasındaki farkı şu şekilde tahrir eder;
"Hâdislerin türü" ile ‘hâdisin bizzat kendisi (muayyen ferdi)’ arasındaki fark hem akıl hem de şeriat ile mâlûmdur. Allah Teâlâ’nın dışındaki her şey mahlûktur, muhdestir (sonradan var edilmiştir) ve yok iken meydana gelmiştir. Mahlûkât içerisinde Allah Teâlâ ile birlikte zâtı itibarıyla kadîm olan kesinlikle hiçbir şey yoktur! Bilakis O, Subhânehu, her şeyin yaratıcısıdır ve yaratılmış olan her fert mutlaka yoklukla (adem ile) öncelenmiştir. O’nun ezelden beri Hâlık olması ve dilediğini yapması (devâmu fe‘‘âliyyetihî) ise O’nun kemâlindendir. Zira dâimâ fiil işlemeye kâdir olan, ancak muayyen bir vakitte yapıp başka vakitte yapamayan kimseden elbette daha kâmildir." (İbn Teymiyye, Mecmû‘u’l-Fetâvâ, Kitâbu Usûli’l-Fıkh - Mes’eletu Hudûsi’l-Âlem -, C. 18, Sf: 234 – 239; Minhâcu’s-Sunneti’n-Nebeviyye, C. 1, Sf: 384 – 387)

c) İmrân b. Husayn Hadisinin Şerhi: Muşâhede Edilen Âlemin Başlangıcı, Arş ve Su Meselesi
İmrân b. Husayn رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا rivayetinde geçen «Allah vardı ve O’ndan önce hiçbir şey yoktu» lafzını şerhederken İbn Teymiyye, hadisin meşhûd âlemin başlangıcına delil olduğunu şöyle izah eder;
"İmrân b. Husayn hadisinde Yemen ehli: ‘Sana bu işin (yaratılışın) evvelini sormaya geldik’ dediklerinde Rasûlullah ﷺ şöyle buyurdu: ‘Allah vardı ve O’ndan önce hiçbir şey yoktu. O’nun Arş’ı suyun üzerinde idi. Zikir’de her şeyi yazdı ve gökleri ve yeri yarattı.’
Bu hadis, Allah Teâlâ’nın tek başına mevcud olduğunu ve bu mahlûkâttan hiçbir şeyin O’nunla beraber kadîm bulunmadığını gösterir: Ne su, ne Arş ne de başkası! Bilakis O Subhânehu Arş’ın da suyun da yaratıcısıdır. Göklerin ve yerin yaratılmasından önce ise O’nun Arş’ı suyun üzerinde idi. Nitekim Allah Teâlâ: ‘O, gökleri ve yeri altı günde yaratandır; Arş’ı da suyun üzerinde idi’ (Hûd, 7) buyurmuştur.
Peygamber ﷺ Onlara bu muşâhede edilen âlemin yaratılışının başlangıcını haber vermiştir. Allah ile beraber O’nun ezeliyetiyle kadîm bir şey bulunduğunu söylememiştir. Bilakis Allah’ın var olduğunu ve O’ndan önce hiçbir şey bulunmadığını haber vermiştir. Dolayısıyla kim bu âlemden herhangi bir şeyin Allah ile birlikte ezelî/kadîm olduğunu iddia ederse Rasûl’ü yalanlamış ve sarîh aklî ve naklî delillere muhalefet etmiş olur.” (İbn Teymiyye, Mecmû‘u’l-Fetâvâ, Kitâbu’t-Tevhîd - Şerhu Hadîsi İmrân b. Husayn -, C. 18, Sf: 210 – 214; el-Fetâvâ el-Kubrâ, C. 5, Sf: 215 – 218)

Hulâsatu’l Kavl; Mesele iki açık esasa dayanır:
1- Muayyen ve Tekil Mahlûkların Başlangıcı;
Allah Teâlâ’nın dışındaki her bir tekil mahlûk yaratılmıştır. Arş, su, Kalem, semâvât, arz ve mahlûkât fertlerinin tamamı Allah Teâlâ’nın sonradan yaratmasıyla (ademden sonra) vücud bulmuştur. Hiçbir fert Allah Teâlâ ile birlikte zâtı itibarıyla kadîm ve ezelî değildir.
2- Yaratma Fiilinin ve Mahlûkât Nev’inin (Türünün) Devamlılığı;
Allah Teâlâ ezelden ebede Hâlık ve Fe‘âl’dir. O’nun yaratma fiilinden tamamen âtıl ve fiilsiz kaldığı bir 'yokluk devri' olmamıştır. İbn Teymiyye’nin Selef menheci doğrultusunda tahkik ettiği üzere; geçmişe doğru mahlûkât türünün başlangıçsız bir şekilde devam etmesi (havâdisu lâ evvele lehâ) haktır ve bu durum Allah Teâlâ’nın zâtî ve fiilî ezelî kemâlinin iktizasıdır. Bu inanç asla mahlûkâtı Allah'a denk kılmaz; zira o silsiledeki her bir halka sonradan yaratılmıştır ve Allah'a muhtaçtır.
Geleceğe doğru da Allah Teâlâ ebediyen dilediğini yaratmaya devam edecektir. Netice itibarıyla İbn Teymiyye’nin 'yaratma fiili tür olarak süreklidir' tesbîti haktır; yanlış olan şey, bunu felsefecilerin savunduğu bâtıl 'âlemin fert ve madde olarak ezeliyeti' fikriyle karıştırmaktır.