Âleykum selam we rahmetulahi we berakatuh ;
Silahlı Murted Bir Topluluğa Karşı Savaşta Diğer Murtedlerin, Savaşmayanların ve Sığınanların Hükmü;
Savaş Sonrasında İstitâbe ve İmamın Yetkisi
Özellikle şu iki husus önemlidir:
- Bir kimsenin murted olması, ridde hukukunda ayrı bir hükme konu olabilir.
- Bir kimsenin savaş sırasında düşman ordusunun savaşan unsuru sayılması ise savaş hukukuyla ilgilidir.
Dolayısıyla murted olmak, savaşçı olmak ve savaş sırasında hedef kabul edilmek aynı şey değildir. Bununla birlikte fıkıhta savaşan düşman topluluğunun erkekleri ve askerî gücüne katılan diğer unsurları hakkında, modern savaş hukukundaki 'bilfiil çatışmaya katılmayan herkes sivildir' yaklaşımından farklı tasnifler bulunduğu da göz ardı edilmemelidir.
I- Ferdî murted ile silahlı tâife-i mumtenia arasındaki fark
1. Ferdî irtidat
Ferdî irtidat, bir Müslümanın İslam'dan çıktığının şer‘î ölçüler çerçevesinde sabit olması meselesidir.
Bu hüküm verilirken kişinin;
Akıl ve bulûğ durumu,
İradesi ve ikrah altında bulunup bulunmadığı,
Söz veya fiilinin açık anlamı,
Şubhe ve tevil durumu,
Hakkındaki delillerin niteliği gibi hususlar değerlendirilir.
Bir sözün veya fiilin genel olarak küfür sayılmasıyla, o sözü söyleyen belirli bir şahıs hakkında tekfir hükmü verilmesi aynı şey değildir. Bir fiilin hükmü başka, o fiili işleyen kişinin hükmü başkadır. Bu sebeble bir topluluğun inançları veya sözleri üzerinden, içindeki herkes hakkında hiçbir ayrım yapılmadan aynı hükmü vermek doğru değildir.
2. Tâife-i mumtenia
Tâife-i mumtenia, şer‘î bir hükme karşı güç ve örgütlü kudret kullanarak topluca direnen topluluklar hakkında kullanılan bir fıkıh kavramıdır. İbn Teymiyye bu kavramı, özellikle şer‘î hükümlerin uygulanmasını topluca engelleyen ve bunun için güç kullanan topluluklar bağlamında ele alır. Ancak burada 3 kavramı birbirine karıştırmamak gerekir;
Tâife-i mumtenia, Bâğîler, Hâricîler.
Bunların arasında bazı ortak yönler bulunmakla birlikte fıkıhta hepsi aynı hükme tâbi tutulmamıştır. Bir topluluğun silahlı olması da tek başına Onun hangi fıkhî kategoriye girdiğini belirlemez.
Serahsî'nin el-Mebsût'unda murtedler ve bâğîler ayrı bahislerde ele alınmıştır. Bu da fıkıhta silahlı muhaliflerin tek bir hüküm altında toplanmadığını gösterir. Bir topluluğun topluca irtidat ettiği veya silahlı direnişe geçtiği iddiası, o topluluğun içindeki her kişinin irtidatının, savaşçı niteliğinin ve bireysel sorumluluğunun kendiliğinden sabit olduğu anlamına gelmez.
II- Savaşan topluluğun erkekleri ve 'ehlu'l-kıtâl' meselesi
Siyer ve cihad fıkhında yetişkin erkeklerin savaş ehliyeti, yalnızca o anda ellerinde silah bulunup bulunmamasına indirgenmez.
1- Fıkıhta savaş ehliyeti
İmam Şâfiî, el-Ûmm'de cizye ve savaş yükümlülüğünü açıklarken şöyle der:
وَكَانَ بَيِّنًا أَنَّ الَّذِينَ أُمِرَ بِقِتَالِهِمْ عَلَيْهَا الَّذِينَ فِيهِمُ الْقِتَالُ وَهُمُ الرِّجَالُ الْبَالِغُونَ
“Cizye verilinceye kadar kendileriyle savaşılması emredilenlerin, savaşma niteliği bulunan kimseler olduğu; bunların da bulûğa ermiş erkekler olduğu açıktır.” (eş-Şâfiî, el-Ûmm, Kitâbu'l-Cihâd ve'l-Cizye, Men Turfe‘u Anhu'l-Cizye bahsi)
تعرف على أحكام الجزية وفقًا للشافعي، حيث تُفرض على الرجال البالغين من أهل الكتاب الذين لا يؤمنون بالله أو باليوم الآخر. تُستثنى النساء والأطفال والمجانين من دفعها، كما لا تفرض على من لم يبلغ سن الرشد. يُمكن أخذ الجزية من المحتلمين فقط، ويُسمح للأهل بالاتفاق على دفعها عن أبنائهم، ولكن لا يمكن...
islamweb.net
Bu nakil, savaş hukukunda yetişkin erkeklerin ayrı bir kategoride değerlendirildiğini göstermektedir.
İbn Kudâme de kadınların öldürülmesinin yasaklanmasını açıklarken şöyle der:
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا نَهَى عَنْ قَتْلِ الْمَرْأَةِ إِذَا لَمْ تُقَاتِلْ, وَلِأَنَّ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا لَمْ يُقْتَلُوا لِأَنَّهُمْ فِي الْعَادَةِ لَا يُقَاتِلُونَ
“Bu, kadının savaşmadığı zaman öldürülmesinin yasaklandığını gösterir. Bu kimselerin öldürülmemesinin sebebi de normalde savaşmamalarıdır.” (İbn Kudâme, el-Muğnî, C. 9, Sf: 251, kadınların, yaşlıların ve rahiplerin savaşta öldürülmesi bahsi)
في هذه الصفحة، نتناول مسألة قتل غير المقاتلين في المعارك، مثل النساء والمشايخ والرهبان. وفقًا للفقهاء مثل الأوزاعي والشافعي وأبو ثور، فإن قتل هؤلاء في المعركة يعتبر مباحًا إذا قاتلوا. نستشهد بحديث ابن عباس عن النبي صلى الله عليه وسلم الذي شهد امرأة مقتولة في معركة الخندق، حيث أظهر عدم رضاه عن...
www.islamweb.org
Buna göre savaş hukukunda kadın, çocuk ve normalde savaşa katılmayan kimselerle savaş ehli sayılan erkekler arasında ayrım yapılmıştır. Ancak bu nakillerin bağlamı önemlidir. Bunlar, her türlü silahlı murted topluluğun bulunduğu bölgede yaşayan bütün erkeklerin, fiilleri ve durumları araştırılmadan aynı hükme tâbi tutulabileceğini göstermez.
2- Savaşmak yalnızca silah kullanmak değildir
Serahsî'nin el-Mebsût'unda yaşlı, kör ve savaşma gücü bulunmayan kimselerin hükmü ele alınırken Dureyd b. es-Sımme örneği verilir.
Dureyd çok yaşlı ve kör olmasına rağmen düşman ordusuna savaş görüşü ve tedbiri sağladığı için öldürülmesinin bu kapsamda değerlendirilmediği aktarılır. Serahsî'nin açıklamasında şu ifade yer alır:
أَمَّا إِذَا كَانَ لَهُ رَأْيٌ يُقْتَلُ
“Fakat savaş konusunda görüş sahibi ise öldürülür.” (es-Serahsî, el-Mebsût, C. 10, Kitâbu's-Siyer, kadınlar ve yaşlıların öldürülmesi bahsi)
اكتشف حرمة قتل النساء والأطفال والشيوخ في الإسلام، حيث أوضح رسول الله صلى الله عليه وسلم في توجيهاته أن هؤلاء لا يُقتلون لأنهم لا يقاتلون. لكن في حالات خاصة، كما حدث مع دريد بن الصمة، يمكن للخبرة والرأي أن تؤدي إلى القتال. تعرف على هذه التعاليم المهمة وكيف تعكس الرحمة والعدالة في الأخلاق الإسلامية.
www.islamweb.com
Bu örnek, savaşın yalnızca kılıç kullanmaktan ibaret görülmediğini; savaşın yürütülmesine görüş ve tedbirle katkı sunmanın da fıkıhta dikkate alındığını gösterir. Dolayısıyla kâtiblik, savaş planlaması veya düşman ordusunun askerî faaliyetlerine katkı sağlayan başka görevler, yalnızca silah kullanılmadığı gerekçesiyle önemsiz kabul edilemez.
3- Murtedin fıkıhtaki hükmü ile savaşçı olma vasfı arasındaki fark
İbn Teymiyye'nin şu açıklaması bu ayrımı daha da önemli hâle getirir:
وَمِنْهَا أَنَّ الْمُرْتَدَّ يُقْتَلُ وَإِنْ كَانَ عَاجِزًا عَنِ الْقِتَالِ, بِخِلَافِ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ الَّذِي لَيْسَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْقِتَالِ
“Murted, savaşmaya gücü yetmese bile öldürülür. Bu, savaş ehli olmayan aslî kâfirden farklıdır.” (İbn Teymiyye, Mecmû‘u'l-Fetâvâ, C. 28, Sf: 535)
يجب قتال كل طائفة تخرج عن شريعة الإسلام الظاهرة، سواءً أقروا بالشهادتين أم لا، إذا امتنعت عن العبادات الأساسية مثل الصلاة والزكاة. يستند هذا الموقف إلى الكتاب والسنة وإجماع المسلمين، حيث ثبتت أحاديث النبي صلى الله عليه وسلم بوجوب قتال الخوارج. كما يوضح أن قتال مانعي الزكاة يعتبر مماثلًا، رغم...
www.islamweb.net
scription%
www.shongshoy.com
Bu ibare, ridde hukukundaki hükmün, aslî kâfirin savaş ehliyeti esas alınarak belirlenen savaş hükmünden farklı olduğunu gösterir. Fakat burada çok önemli bir ayrım vardır;
Murtedin ridde hukukunda savaşma gücü bulunmasa bile ayrı bir ceza hükmüne konu olması;
Savaş sırasında her murtedin otomatik olarak askerî hedef kabul edilmesi aynı şey değildir.
Birincisi ferdî irtidat hukukuna, ikincisi savaş hukukuna ilişkindir. İbn Teymiyye'nin bu nakli, şahıslara savaş sırasında istedikleri kişiyi hedef alma yetkisi vermez.
Fıkıhta savaşan düşman topluluğunun yetişkin erkekleri, kadın ve çocuklardan farklı değerlendirilir. Savaş ehliyeti yalnızca o an elinde silah bulunmasına indirgenmez. Bununla birlikte aynı bölgede yaşayan, zorla orada bulunan veya askerî faaliyetle ilişkisi bulunmayan herkesin otomatik olarak aynı hükme tâbi tutulması da bu nakillerden çıkarılamaz.
III- Tâife-i mumtenia'ya destek verenlerin hükmü
Bu meselede İbn Teymiyye'nin Tatarlar hakkındaki fetvası önemlidir.
İbn Teymiyye, Tatar topluluğunun içinde bulunan farklı kimseleri ele alır. Kâtib, tuccar ve başka mesleklerden kimselerin durumuna değinir; ayrıca zorla götürülenlerle gönüllü katılanları birbirinden ayırır. Şu ifadesi özellikle dikkat çekicidir;
وَمَنْ أَخْرَجُوهُ مَعَهُمْ مُكْرَهًا فَإِنَّهُ يُبْعَثُ عَلَى نِيَّتِهِ, وَنَحْنُ عَلَيْنَا أَنْ نُقَاتِلَ الْعَسْكَرَ جَمِيعَهُ إِذْ لَا يَتَمَيَّزُ الْمُكْرَهُ مِنْ غَيْرِهِ
“Onların beraberlerinde zorla götürdükleri kimse niyetine göre diriltilir. Biz ise zorla götürülenle gönüllü olan birbirinden ayırt edilemediği için ordunun tamamıyla savaşmakla yükümlüyüz.” (İbn Teymiyye, Mecmû‘u'l-Fetâvâ, C. 28, Sf: 535 - 536)
يجب قتال كل طائفة تخرج عن شريعة الإسلام الظاهرة، سواءً أقروا بالشهادتين أم لا، إذا امتنعت عن العبادات الأساسية مثل الصلاة والزكاة. يستند هذا الموقف إلى الكتاب والسنة وإجماع المسلمين، حيث ثبتت أحاديث النبي صلى الله عليه وسلم بوجوب قتال الخوارج. كما يوضح أن قتال مانعي الزكاة يعتبر مماثلًا، رغم...
www.islamweb.net
Bu nakilden birkaç önemli sonuç çıkar;
A- İbn Teymiyye, düşman topluluğunun içinde bulunanları yalnızca elinde silah taşıyan kişilerle sınırlı değerlendirmemektedir.
B- Kâtib ve tuccar gibi farklı görevlerde bulunan kimseleri de söz konusu etmektedir.
C- Zorla götürülenlerle gönüllü katılanları ayırmaktadır.
D- Kişinin dışarıdan ordunun içinde bulunmasıyla Allah katındaki niyet ve sorumluluğunun aynı şey olmadığını belirtmektedir.
E- Bu açıklamayı belirli bir düşman ordusu ve savaş şartları bağlamında yapmaktadır.
Savaş, yalnızca fiilen kılıç sallamaktan ibaret değildir. Savaşan topluluğun askerî gücüne katılan, Onun savaş faaliyetlerine katkıda bulunan veya ordunun içinde görev alan kimseler fıkıhta ayrıca değerlendirilmiştir.
Ancak bu nakilden şu sonuç çıkarılamaz:
-Aynı şehirde yaşayan herkes savaşan topluluğun askerî gücüne katılmıştır.
-Sadece o topluluğa mensub olmak, savaşçı olmak anlamına gelir.
-Bir kimsenin topluluğa dua etmesi veya sempati duyması, Onu otomatik olarak savaşçı yapar.
-Zorla götürülenlerle gönüllü katılanların hükmü aynıdır.
İbn Teymiyye'nin zorla götürülenlerin niyetlerine ilişkin açıklaması, bu ayrımın önemini özellikle göstermektedir. Ayrıca kâtib ve tuccar örneklerini doğrudan aktarmak mümkündür; fakat doktor ve ikmalci gibi bütün görevleri aynı sayfalarda İbn Teymiyye'nin birebir zikrettiğini söylemek için ilgili ibarelerin ayrıca doğrulanması gerekir.
Savaşan topluluğun askerî gücüne fiilen katılmak ve savaş faaliyetlerine katkı sağlamak, fıkıhta yalnızca silah kullanmaktan daha geniş bir değerlendirme alanına sahiptir. Fakat bu hüküm, aynı bölgede yaşayan herkesi kapsamaz.
IV- Kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve savaşa katılmayanların hükmü
1- Kadın ve çocukların kasten öldürülmesinin yasaklanması
Abdullah b. Ömer رضي الله عنهما şöyle rivayet eder:
أَنَّ امْرَأَةً وُجِدَتْ فِي بَعْضِ مَغَازِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَقْتُولَةً, فَأَنْكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَتْلَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ
“Rasulullah ﷺ'in gazvelerinden birinde öldürülmüş bir kadın bulundu. Bunun üzerine Rasulullah ﷺ kadınların ve çocukların öldürülmesini kınadı.”
(Sahîh-i Buhârî, Kitâbu'l-Cihâd, Hadis no: 3012; Sahîh-i Muslim, Kitâbu'l-Cihâd ve's-Siyer, Hadis no: 1745a)
Narrated As-Sab bin Jaththama: The Prophet (ﷺ) passed by me at a place called Al-Abwa or Waddan, and was asked whether it was permissible to attack the pagan warriors at night with the probability of exposing their women and children to danger. The Prophet (ﷺ) replied, "They (i.e. women and
sunnah.com
Bu hadis, kadın ve çocukların sırf düşman topluluğuna mensub olmaları sebebiyle kasten öldürülmelerinin yasak olduğunu gösterir. Ancak savaş sırasında fiilen çatışmaya katılan veya düşman ordusunun askerî faaliyetlerine iştirak eden kişilerin durumu, yalnızca kadın veya çocuk sıfatına bakılarak bütün ayrıntılarıyla çözülemez. Fıkıhta fiilî katılım ayrıca ele alınmıştır.
2- Sâ‘b b. Cessâme رضي الله عنه hadisi
Sâ‘b b. Cessâme رضي الله عنه şöyle rivayet eder:
هُمْ مِنْهُمْ
“Onlar da Onlardandır.”
(Sahîh-i Buhârî, Hadis no: 3012; Sahîh-i Muslim, Hadis no: 1745a)
Muslim'in ilgili bab başlığı da gece baskınında kadın ve çocukların kasten hedef alınmaması şartıyla meydana gelen zarara işaret eder. Bu rivayet, gece baskınında muşriklerin kadın ve çocuklarının istemeden zarar görmesi meselesiyle ilgilidir.
Narrated As-Sab bin Jaththama: The Prophet (ﷺ) passed by me at a place called Al-Abwa or Waddan, and was asked whether it was permissible to attack the pagan warriors at night with the probability of exposing their women and children to danger. The Prophet (ﷺ) replied, "They (i.e. women and
sunnah.com
Bu hadisten kadın ve çocukları bilerek hedef almanın câiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Hadisin konusu, gece baskını gibi şartlarda kasıt olmadan meydana gelen zarardır.
3- Yaşlılar, körler, kötürümler ve rahipler
İbn Kesîr, Bakara sûresi 190. ayetin tefsirinde 'haddi aşmayın' yasağını açıklarken kadınları, çocukları, savaşa katılmayan yaşlıları, rahipleri ve ibadethanelerde yaşayanları öldürmenin yasaklanması yönündeki açıklamaları aktarır.
Read Ibn Kathir's tafsir for Surah 2 - Al-Baqara (The Cow), Ayah 190. Detailed Quran commentary and meaning, free on Alim.
www.alim.org
Bununla birlikte bu kişilerin savaşın yürütülmesine fiilen katılması hâlinde durumlarının ayrıca değerlendirildiği de unutulmamalıdır. Serahsî'nin Dureyd b. es-Sımme örneği bu bakımdan önemlidir. Dolayısıyla kişinin yaşı, bedensel durumu veya toplumsal sıfatı dikkate alınır; fakat savaşın yürütülmesine fiilen katkı sunup sunmadığı da fıkıhta önem taşır.
V- Saldırgan topluluğun bulunduğu bölgede yaşayan ve ona sığınan kişilerin hükmü
Bu meselede üç ayrı durum birbirinden ayrılmalıdır.
- Aynı bölgede yaşamak
Bir kişinin saldırgan topluluğun bulunduğu şehirde veya bölgede yaşaması, tek başına Onun savaşan topluluğun askerî gücüne katıldığı anlamına gelmez.
Orada doğmuş olabilir, ailesiyle yaşıyor olabilir, başka yere gitme imkânı bulunmayabilir veya zorla orada tutuluyor olabilir. Bunların hepsi farklı durumlardır.
- Saldırgan topluluğun askerî gücüne katılmak
Bir kimsenin düşman ordusunun askerî faaliyetlerinde görev alması, savaş planlamasına katılması, askerî ikmal veya istihbarat faaliyetlerinde bulunması ya da ordunun içinde görev üstlenmesi, yalnızca aynı bölgede yaşamasından farklıdır.
İbn Teymiyye'nin Tatar ordusu hakkındaki fetvası, savaşan topluluğun içinde bulunan ve onun askerî gücüne katılan farklı kişilerin değerlendirilmesi bakımından önemlidir. Ancak bu fetvanın kapsamı, aynı bölgede yaşayan herkesin aynı hükme tâbi tutulması değildir.
يجب قتال كل طائفة تخرج عن شريعة الإسلام الظاهرة، سواءً أقروا بالشهادتين أم لا، إذا امتنعت عن العبادات الأساسية مثل الصلاة والزكاة. يستند هذا الموقف إلى الكتاب والسنة وإجماع المسلمين، حيث ثبتت أحاديث النبي صلى الله عليه وسلم بوجوب قتال الخوارج. كما يوضح أن قتال مانعي الزكاة يعتبر مماثلًا، رغم...
www.islamweb.net
- Saldırgan grubun askerî mevziine sığınmak
* Bir kimsenin saldırgan topluluğun sivil mahallesinde yaşaması başka;
* Askerî karargâhında, kalesinde veya cebhe hattında bulunması başka bir durumdur.
Askerî mevzide bulunmak, kişinin savaşan toplulukla ilişkisini değerlendirmede önemlidir. Ancak orada bulunması tek başına gönüllü savaşçı olduğunu isbatlamaz. Kendi iradesiyle mi bulunduğu, zorla mı götürüldüğü, askerî faaliyete katılıp katılmadığı ve insan kalkanı hâline getirilip getirilmediği ayrı meselelerdir.
Bu nedenle 'askerî mevzide bulunan herkes otomatik olarak savaşçıdır' denilemeyeceği gibi, 'orada bulunan hiç kimsenin savaşla ilişkisi yoktur' da denilemez.
VI- Teterus (insan kalkanı) ve tebeî zarar meselesi
Teterus; düşman tarafın Müslüman esirleri veya başka kişileri kendi askerî gücünü korumak amacıyla kalkan olarak kullanması meselesidir.
İbn Teymiyye, Mecmû‘u'l-Fetâvâ, C. 28, Sf: 544 - 547'de 'Düşman ordusunun Müslüman esirleri kalkan olarak kullanması ve Müslümanların savaşmaması hâlinde daha büyük bir zararın meydana gelmesinden korkulması durumunu açıklar. Böyle bir zarar korkusu bulunması ile bulunmaması arasında ayrım yapar; ikinci durumda âlimler arasındaki ihtilafa işaret eder.'
الجواب فأجاب الحمد لله رب العالمين قتال التتار الذين قدموا إلى بلاد الشام واجب بالكتاب والسنة فإن الله يقول في القرآن وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين كله لله والدين هو الطاعة فإذا كان بعض الدين لله وبعضه لغير الله وجب القتال حتى يكون الدين كله لله ولهذا قال الله تعالى يا أيها...
www.islamweb.net
Bu nakil, insan kalkanı meselesinin özel şartları bulunduğunu göstermektedir.
Şu hususların birbirinden ayrılması gerekir:
- Düşman ordusunun askerî gücü içinde bulunan kimse.
- Düşman tarafından zorla insan kalkanı olarak kullanılan kimse.
- Askerî mevziye kendi iradesiyle sığınan kimse.
- Askerî mevziyle ilgisi bulunmayan sivil mahalle sakini.
- Sadece aynı bölgede yaşayan kimse. Bunların hepsine aynı hükmü vermek doğru değildir.
Sâ‘b b. Cessâme hadisi de her türlü askerî mevzide bulunan kişilerin zarar görmesini otomatik olarak meşrulaştıran genel bir delil değildir. Hadisin doğrudan konusu, gece baskınında kadın ve çocukların kasten hedef alınmaksızın zarar görmesi meselesidir.
Teterus ve tebeî zarar meseleleri fıkıhta ele alınmıştır; ancak bunlar her sığınma, her askerî mevzi ve her savaş şartı için sınırsız ruhsat oluşturmaz. İbn Teymiyye'nin kendisi de insan kalkanı meselesinde şartlar ve ihtilaflar zikretmektedir.
VII- Nisâ sûresi 97 - 98. ayetleri ve zorla götürülenlerin durumu
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا
“Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere, ‘Ne durumdaydınız?’ diye sorulduğunda, ‘Biz yeryüzünde güçsüz bırakılmış kimselerdik’ derler. Melekler de, ‘Allah'ın ardı geniş değil miydi, hicret etseydiniz ya!’ derler.” (Nisâ 97)
Ardından gelen ayette gerçekten güç yetiremeyen erkekler, kadınlar ve çocuklar istisna edilir. (Nisâ 98)
İbn Abbas رضي الله عنهما'dan gelen tefsir rivayetlerinde ayetlerin, Mekke'de Müslüman oldukları hâlde muşriklerle birlikte Bedir'e çıkarılan ve savaş sırasında öldürülen bazı kimselerle ilişkili olduğu anlatılır.
Qur'an 4:97 (sura An-Nisa, verse 97).
www.islam.museum
Bu ayetlerden anlaşılması gereken önemli husus, kişinin içinde bulunduğu şartların, ikrahın ve hicret imkânının sorumluluğunda etkili olduğudur.
Burada şu ayrım yapılmalıdır:
- Hicret etmeye gücü yettiği hâlde düşman topluluğun safında kalan kişi;
- Hicret etmeye gerçekten gücü yetmeyen kişi;
- Zorla düşman ordusuna götürülen kişi;
- Kendi iradesiyle askerî faaliyete katılan kişi. Bunlar aynı değildir.
Dolayısıyla Nisâ 97 - 98 ayetleri, düşman ordusuyla birlikte bulunmanın bazı durumlarda sorumluluk doğurabileceğini gösterir; fakat düşman bölgesinde yaşayan herkesin veya oraya sığınan herkesin savaşçı sayılacağı anlamına gelmez.
VIII- Savaş bittikten sonra murted olduğu iddia edilenlerin durumu
Savaşın sona ermesi, bölgenin kontrol altına alınması veya silahlı grubun yenilmesi, oradaki herkesin otomatik olarak aynı hükme tâbi tutulacağı anlamına gelmez. Fıkıh açısından birbirinden ayrılması gereken kişiler vardır:
Savaşta fiilen yer alanlar;
Savaşan topluluğun askerî faaliyetlerinde görev alanlar;
Savaşla ilgisi bulunmayan bölge sakinleri;
Zorla götürülmüş veya baskı altında tutulmuş kişiler;
Çocuklar ve akıl ehliyeti bulunmayanlar;
Hakkında irtidat iddiası bulunmakla birlikte bu iddia sabit olmayanlar;
İrtidat iddiası şer‘î şartlarıyla sabit olduğu ileri sürülen yetişkinler. Bu kişilerin tamamına 'savaşan murtedler' denilemez.
1- İrtidat hükmünün sabit olması
Bir kişinin murted olduğuna hükmedilmesi, yalnızca bir topluluk içinde yaşamasına, o topluluğa mensup olmasına veya onunla aynı yerde bulunmasına dayanamaz. Kişinin söz ve fiilleri, iradesi, ikrah durumu, aklı, bulûğu ve Şubheleri değerlendirilmelidir. Bir topluluğun topluca murted olduğu iddiası da o topluluğun her ferdinin aynı hükme tâbi tutulmasını kendiliğinden gerektirmez.
2- Üç günlük istitâbe meselesi
İstitâbe, murted olduğu hükmü verilen kişinin İslam'a dönmeye davet edilmesi meselesidir.
Dört mezhebde 3 gün muhlet verilmesi konusunda ihtilaf vardır.
Hanefî mezhebinde; Zahiru'r-rivâyede murted muhlet isterse 3 gün verilir; istemezse hemen hüküm verileceği nakledilir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'tan 3 gün muhlet vermenin mustehab olduğu görüşü de aktarılır.
Mâlikî mezhebinde; Meşhur görüşte 3 gün muhlet verilmesi gerektiği belirtilir.
Şâfiî mezhebinde; İki görüş vardır; tercih edilen görüşte 3 gün bekletmenin vâcib olmadığı kabul edilir.
Hanbelî mezhebinde; Meşhur görüşte 3 gün muhlet verilir; derhal istitâbeye ilişkin başka bir rivayet de vardır.
(Serahsî, el-Mebsût, C. 10, Sf: 98 - 99; Şâfiî, el-Ûmm, Kitâbu'r-Ridde; Nevevî, Ravzatu't-Tâlibîn, C. 10, Sf: 75; İbn Kudâme, el-Muğnî, C. 9, Sf: 18; Mâlikî fıkıh kaynaklarında istitâbe bahsi)
ar.wikisource.org
3- Hanefî mezhebinde 3 gün muhlet
Serahsî, el-Mebsût'ta şöyle açıklar:
وَإِذَا ارْتَدَّ الْمُسْلِمُ عُرِضَ عَلَيْهِ الْإِسْلَامُ فَإِنْ أَسْلَمَ وَإِلَّا قُتِلَ مَكَانَهُ إِلَّا أَنْ يَطْلُبَ أَنْ يُؤَجَّلَ فَإِذَا طَلَبَ ذَلِكَ أُجِّلَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ
“Bir Müslüman irtidat ettiğinde kendisine İslam arz edilir. Müslüman olursa mesele biter; aksi hâlde, muhlet verilmesini taleb etmesi dışında, bulunduğu yerde öldürülür. Muhlet taleb ederse 3 gün muhlet verilir.” (Serahsî, el-Mebsût, C. 10, Sf: 98 - 99)
مبسوط السرخسي - الجزء العاشر - ويكي مصدر
Bu sebeble Hanefî mezhebinde 3 gün muhletin her durumda vâcib olduğu söylenemez.
4- Şâfiî mezhebinde 3 gün muhlet
Şâfiî mezhebinde 3 gün muhlet konusunda iki görüş bulunmaktadır. Tercih edilen görüşte 3 gün bekletmenin vâcib olmadığı belirtilir. Bu sebeble önceki cevabda yalnızca 'Şâfiî mezhebinde ihtilaf vardır' demek yeterli değildi; mûtemed görüş de belirtilmelidir.
ar.wikisource.org
5- Hanbelî mezhebinde 3 gün muhlet
İbn Kudâme'nin el-Muğnî'sinde 3 gün muhlet verme görüşü meşhur olarak aktarılır. Bunun yanında derhal istitâbe ve tövbe etmediğinde bekletmeden hüküm verme yönünde başka bir rivayet de bulunmaktadır.
في هذه المسألة الفقهية، يتناول النص موضوع عقوبة القتل في حق الصبي عند الردة. يشير إلى أن الصبي لا يُقتل حتى يبلغ ويكون قد تجاوز ثلاثة أيام بعد البلوغ، وفي حال ثبتت ردته، يُستتاب ثلاث مرات. إذا تاب خلال هذه المدة، فلا يُعاقب، أما إذا لم يتب، فيكون الحكم بقتله. يستعرض النص تفاصيل تطبيق الأحكام...
islamweb.net
6- Mâlikî mezhebinde 3 gün muhlet
Mâlikî mezhebinde meşhur görüşte 3 gün muhlet verilmesi gerektiği nakledilir. Bununla birlikte murtedin durumu, Şubhesi ve tövbeye davetin mahiyeti gibi ayrıntılar ayrıca değerlendirilmelidir.
اختلف الفقهاء في استتابة المرتد قبل قتله، على قولين:القول الأول: يجب أن يستتاب المرتد، فإن تاب وإلا قتل، وهو مذهب الجمهور: المالكية -على المشهور- ، والشافعية ، والحنابلة .الأدلة: أولا:...
dorar.net
Üç günlük istitâbe konusunda 4 mezheb arasında ittifak yoktur. 3 günün her mezhebde ve her durumda vâcib olduğu söylenemez. Aynı şekilde hiçbir mezhebde 3 gün muhlet bulunmadığı da iddia edilemez.
IX- Murted kadınların hükmü
Bu meselede Hanefî mezhebi ile diğer 3 mezheb arasında bilinen bir farklılık vardır.
Serahsî şöyle der:
وَلَا تُقْتَلُ الْمُرْتَدَّةُ وَلَكِنَّهَا تُحْبَسُ وَتُجْبَرُ عَلَى الْإِسْلَامِ عِنْدَنَا
“Bizim mezhebimize göre murted kadın öldürülmez; hapsedilir ve İslam'a dönmeye zorlanır.” (es-Serahsî, el-Mebsût, C. 10, Sf: 108 - 109)
تتناول المسألة الشرعية المتعلقة بعقوبة المرتدة، حيث يُظهر النص وجهات نظر فقهاء مثل الشافعي وأبي حنيفة. ينقسم الرأي إلى جزاء القتل إذا لم تسلم، أو الحبس والتعزير حتى تعود إلى الإسلام. يُستند إلى أدلة من السنة النبوية تدل على وجوب التعامل مع المرتدة باعتبارها مرتكبة لجريمة خطيرة تتعلق بالتبديل في...
www.islamweb.net
Hanefî mezhebinde murted kadın hakkında bu görüş benimsenirken, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheblerinde kadın murtedin hükmü konusunda farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu bahis, savaş sırasında kadınların kasten öldürülmesi yasağıyla karıştırılmamalıdır. Ferdî ridde hukuku ile savaş hukuku ayrı bahislerdir.
X- Çocukların ve akıl ehliyeti bulunmayanların durumu
Çocukların hükmü yetişkinlerden farklıdır. Akıl ve bulûğ şartları sebebiyle çocuk hakkında yetişkin murtedin hükmü uygulanmaz. İbn Kudâme, el-Muğnî, C. 9'da çocuğun irtidat iddiası ve bulûğa erdikten sonraki durumunu ele alır. Çocuğun öldürülmeyeceği, bulûğa erdikten sonra ise durumunun yeniden değerlendirileceği belirtilir.
في هذه المسألة الفقهية، يتناول النص موضوع عقوبة القتل في حق الصبي عند الردة. يشير إلى أن الصبي لا يُقتل حتى يبلغ ويكون قد تجاوز ثلاثة أيام بعد البلوغ، وفي حال ثبتت ردته، يُستتاب ثلاث مرات. إذا تاب خلال هذه المدة، فلا يُعاقب، أما إذا لم يتب، فيكون الحكم بقتله. يستعرض النص تفاصيل تطبيق الأحكام...
islamweb.net
Ancak 'murtedin bütün çocukları otomatik olarak Müslümandır' şeklinde genelleme yapmak da doğru değildir. Çocuğun doğum zamanı, ebeveynlerin dinî durumu, bulûğa ermesi ve mezheblerin neseb ve din hükümleri gibi ayrıntılar dikkate alınmalıdır. Akıl hastalığı veya akıl ehliyetinin bulunmaması da kişinin dinî ve cezai sorumluluğu bakımından ayrıca değerlendirilir.
XI- Esir düşen savaşçı murtedin durumu ve tövbesi
Bu meselede de savaşçı olma, irtidat ve başka suçlar birbirinden ayrılmalıdır.
Bir kimsenin savaş sırasında fiilen yer almış olması, onun işlediği bütün fiillerin yalnızca irtidat başlığı altında değerlendirileceği anlamına gelmez. Şu meseleler ayrıca incelenmelidir;
İrtidat hükmü sabit midir?
Savaş sırasında fiilen hangi eylemlerde bulunmuştur?
Cinayet işlemiş midir?
Yol kesme veya yağma gibi bağımsız suçları var mıdır?
Yalnızca irtidat mı söz konusudur, yoksa başka suçlar da bulunmakta mıdır?
Esir düştükten sonra tövbe etmiş midir?
Tövbesinin hükmü hakkında ilgili mezhebde hangi görüşler bulunmaktadır?
İbn Teymiyye, es-Sârimu'l-Meslûl'de irtidatla birlikte cinayet, yol kesme ve başka ağır suçların işlenmesi meselesini ayrıca ele alır. Bu sebeble her savaşçı murted hakkında, işlediği diğer suçlar araştırılmadan tek bir hüküm vermek doğru olmaz.
«فَإِنَّ الْمُرْتَدَّ إِذَا قَتَلَ مُسْلِمًا أَوْ أَخَذَ مَالًا أَوْ قَطَعَ الطَّرِيقَ أَوْ فَعَلَ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْجَرَائِمِ, لَمْ يَكْتَفِ فِيهِ بِمُجَرَّدِ حُكْمِ الرِّدَّةِ, بَلْ يُنْظَرُ فِيمَا ارْتَكَبَهُ مِنَ الْجِنَايَاتِ وَالْمَظَالِمِ... فَإِنَّ الرِّدَّةَ الْمُجَرَّدَةَ غَيْرُ الرِّدَّةِ الْمَقْرُونَةِ بِالْحِرَابَةِ وَالْقَتْلِ وَأَخْذِ الْأَمْوَالِ.»
"Şubhesiz ki murted (dinden dönen kimse); bir Müslümanı öldürdüğünde, mal gasp ettiğinde, yol kestiğinde veya bunların dışındaki diğer suçları işlediğinde, Onun hakkında yalnızca irtidat hükmüyle yetinilmez. Bilakis işlediği cinayetlere ve zulümlere (kul haklarına) bakılır... Zira mucerred (yalın) irtidat ile hirâbe (yol kesme/terör), cinayet ve malların gasb edilmesiyle birleşmiş irtidat aynı değildir." (Takıyyuddîn İbn Teymiyye, es-Sârimu'l-Meslûl alâ Şâtimi'r-Rasûl -الصارم المسلول على شاتم الرسول- C., Sf: 585 - 590 -Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd tahkikli tek ciltlik baskıda Sf: 320 - 325 civarı; Dâru İbn Hazm / 3 ciltlik baskıda 3 / 587)
Mâlikî mezhebinde esir düşen ve tövbe eden savaşçı murtedin durumu hakkında farklı nakiller bulunduğu ileri sürülmüştür. Ancak belirli bir Mâlikî fakihin açık ibaresi gösterilmeden 'Mâlikîler tevbe eden her savaşçı murtedin öldürülmesini kabul eder' şeklinde genel hüküm vermek doğru değildir.
XII- Ebû Bekir es-Sıddîk رضي الله عنه dönemindeki Ridde savaşları
Ebû Bekir es-Sıddîk رضي الله عنه dönemindeki Ridde savaşları bu konu bakımından önemli bir tarihî örnektir. Ancak o dönemdeki olayları tek bir kategoriye indirgemek doğru değildir. Çünkü farklı topluluklar ve farklı fiiller söz konusudur:
İrtidat edenler;
Zekâtı reddedenler;
Peygamberlik iddiasında bulunanlar;
Silahlı isyan edenler;
Müslümanlara karşı fiilen savaşanlar;
Savaşta zorla bulunanlar.
Bunların hepsinin aynı sebeble ve aynı hükümle savaşa konu olduğunu söylemek doğru olmaz. Ebû Bekir رضي الله عنه dönemindeki savaşları, bütün murtedlerin ve aynı bölgede yaşayan herkesin aynı şekilde öldürülmesine delil olarak kullanmak, tarihî olayları ve fıkhî hükümleri genelleştirmek olur. Bu dönemin ayrıntıları, her bir savaş ve rivayet kendi senedi ve tarihî bağlamı içinde incelenerek değerlendirilmelidir.
XIII- İmamın yetkisi, maslahat ve mefsedet meselesi
İmamın veya meşru yöneticinin savaş, kamu düzeni ve toplumun korunması konularında içtihadı vardır. Ancak bu yetki sınırsız değildir. Burada üç ayrı alan bulunmaktadır:
a) Savaş ve kamu düzeniyle ilgili kararlar
Savaşın yürütülmesi, sona erdirilmesi, kamu düzeninin korunması ve askerî-siyasî kararlar yönetim ve velâyet alanına girer.
b) Ferdî irtidat ve ceza hükümleri
Bir kişinin murted olduğuna hükmedilmesi, delillerin değerlendirilmesi, şartların ve engellerin incelenmesi yargısal değerlendirme gerektirir.
c) Teterus ve tebeî zarar
İnsan kalkanı ve savaş sırasında kasıtsız meydana gelen zarar meseleleri, özel şartları ve fukahanın ihtilafları dikkate alınarak ele alınmalıdır.
Maslahat, açık şer‘î yasakları ortadan kaldıran sınırsız bir yetki değildir. Aynı şekilde maslahatın ve mefsedetin hiç dikkate alınmaması da doğru değildir. Kısacası imamın içtihadı vardır; fakat bu içtihat şer‘î delillerin, yargı şartlarının ve kişilerin haklarının dışına çıkamaz.
Hulâsatu'l Kavl;
Başlangıçtaki soruyu yeniden ifade edelim
İslam devleti, saldırgan ve silahlı bir murted topluluğa karşı savaşırken o topluluğa mensub olmayan veya aynı bölgede yaşayan murtedleri de hedef alır mı?
Savaşmayan, saldırgan topluluğa sığınan veya onunla aynı ortamda bulunan kişilerin durumu nedir?
Savaş bittikten sonra ne yapılır?
3 gün tevbe süresi verilir mi?
Bunlar imamın içtihadına mı bırakılmıştır?
Bu sorulara üstte verdiğimiz cevabları şöyle özetleyebiliriz;
1- Ferdî irtidat ile silahlı topluluğun toplu direnişi ayrı meselelerdir. Bir topluluğun murted veya saldırgan olarak nitelendirilmesi, içindeki herkesin aynı hükme tâbi tutulmasını kendiliğinden gerektirmez.
2- Siyer fıkhında savaşan düşman topluluğunun yetişkin erkekleri, kadın ve çocuklardan ayrı değerlendirilmiştir. Savaş ehliyeti yalnızca o anda elinde silah bulunmasına indirgenmez. Savaşın yürütülmesine görüş ve tedbirle katkı sunanlar da klasik kaynaklarda ele alınmıştır.
3- Murtedin ridde hukukundaki hükmü, savaş ehliyeti meselesinden ayrıdır. İbn Teymiyye'nin murtedin savaşmaya gücü yetmese bile ayrı hükme tâbi olacağına ilişkin açıklaması, bu ayrımı gösterir. Ancak bu, savaş sırasında her murtedin otomatik askerî hedef sayılacağı anlamına gelmez.
4- Tâife-i mumtenia'ya fiilen katılan veya onun askerî gücünün parçası olan kişiler, yalnızca silah kullanıp kullanmadıklarına göre değerlendirilmez. İbn Teymiyye'nin Tatar ordusu hakkındaki fetvası, kâtib ve tuccar gibi farklı unsurları da ele almaktadır. Bununla birlikte aynı bölgede yaşayan herkesin bu hükme dâhil edilmesi doğru değildir.
5- Kadın ve çocukların kasten öldürülmesi Sünnet'te yasaklanmıştır. Sa‘b b. Cessâme hadisi, kasten hedef alma yasağını ortadan kaldırmaz; gece baskınında meydana gelen kasıtsız zararla ilgilidir.
6- Yaşlılar, körler, kötürümler ve rahipler hakkında fıkıhta özel hükümler vardır. Fakat savaşın yürütülmesine fiilen katılmaları veya katkı sunmaları durumunda değerlendirme değişebilir.
7- Saldırgan topluluğun bulunduğu bölgede yaşamak veya Ona sığınmak, tek başına savaşçı olmayı ispatlamaz. Askerî mevzide bulunmak ise kişinin savaşla ilişkisini değerlendirmede önemlidir; fakat orada bulunma sebebi, iradesi ve fiilî katılımı ayrıca incelenmelidir.
8- Teterus ve tebeî zarar meseleleri özel şartlara bağlıdır. İbn Teymiyye'nin insan kalkanı hakkındaki açıklamaları, her sığınma durumuna veya her askerî mevziye uygulanabilecek sınırsız bir ruhsat değildir.
9- Nisâ 97 - 98 ayetleri, hicret imkânı, ikrah ve kişinin içinde bulunduğu şartların sorumluluğuna etkisi bakımından önemlidir. Bu ayetler, düşman bölgesinde yaşayan herkesin savaşçı sayılacağı anlamına gelmez.
10- Savaş bittikten sonra herkesin aynı hükme tâbi tutulması doğru değildir. Fiilen savaşanlar, askerî faaliyete katılanlar, savaşla ilgisi bulunmayanlar, zorla götürülenler, çocuklar ve irtidat iddiası sabit olmayanlar birbirinden ayrılmalıdır.
11- Üç günlük istitâbe konusunda 4 mezheb arasında ihtilaf vardır. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheblerinin hükümleri aynı değildir. Üç günün her mezhebde ve her durumda vâcib olduğu söylenemez.
12- İmamın maslahat ve kamu düzeni konusunda içtihadı vardır; ancak yetkisi sınırsız değildir. Açık şer‘î yasaklar, yargısal şartlar ve kişilerin hakları maslahat gerekçesiyle ortadan kaldırılamaz.
13- Fıkıhtaki bu hükümler, özel kişilere veya yetkisiz silahlı gruplara tekfir, hedef gösterme, cezalandırma veya öldürme yetkisi vermez. Bir kişi hakkındaki hüküm, delil ve şartların yetkili yargı düzeni içinde değerlendirilmesini gerektirir.