Selamun aleykum ve rahmetullahi ve berakatuh değerli kardeşler,
Günlük ilim serimizin 9. gününde, dünkü "Eşyada asıl olan ibahedir (mubahlıktır)" kuralımızın tam zıddı bir istikamette duran, İslam’ın saf inanç ve ibadet nehrini bulandırmak, bulutlandırmak ve şahsi yorumlarla tahrif etmek isteyen her türlü ihdasa (sonradan uydurulan şeylere) karşı koyulmuş en sarsılmaz şer'î barikatı inceliyoruz: "İbadetlerde (taabbudî alanlarda) asıl olan men edilmedir (tahrimdir/tevkifîliktir)."
Bu kaide; dinin asıl sahibinin yalnızca Allah Teâlâ olduğunu, O’na nasıl kulluk edileceğinin sınırlarını da yalnızca Kendisinin ve yetkilendirdiği Rasulü’nün (s.a.v.) çizebileceğini ilan eden muazzam bir usul kalkanıdır. Eğer bu barikat yıkılacak olursa, her fırka, her coğrafya ve her şahsi mizaç kendine göre bir dindarlık biçimi icat edecek; din, ilahi bir nizam olmaktan çıkıp insani ritüellerin harmanlandığı bir kültür havuzuna dönüşecektir. Gelin bu hayati kuralı, nasslardaki köklerini, ıstılahi mantığını, fıkıh tarihindeki izdüşümlerini ve hayatımıza yansımalarını kelamî kavgalardan uzak, tamamen fıkıh usulü ciddiyetiyle derinlemesine fıkhedelim.
Kaidenin Manası ve Istılahî Derinliği Nedir?
Bu kaideyi doğru bir zeminde tahlil edebilmek, ifrat ve tefrit uçlarına savrulmamak için "ibadet" ve "tevkifîlik" kavramlarının sınırlarını usul dairesinde net çizgilerle belirlememiz şarttır:
Büyük İslam Alimlerinin Konuya Yaklaşımı
Şeyhülislam İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ’sında bu kuralın şeriatın omurgasını nasıl koruduğunu ve İslam'ın tevhid karakterini nasıl muhafaza ettiğini şu muazzam sözlerle temellendirir:
"Dinde asıl olan iki kuraldır: Allah’tan başkasına ibadet etmeyiz ve O’na ancak Kendisinin meşru kıldığı (emrettiği) şekilde ibadet ederiz. Kim Allah’a yakınlaşmak niyetiyle şeriatın meşru kılmadığı bir fiil ihdas ederse, bu fiil ibadet değil, dinde sapkınlık (bid'at) olur. Çünkü ibadetler tevkifîdir; helal kılınanlar dışında dünyalıklar serbest, emredilenler dışında ibadetler yasaktır." (Kaynak: İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ, 29/16)
Büyük fıkıh ve malikî usul dehası İmam Şâtıbî de el-İ'tisâm adlı bid'at reddiyesi şaheserinde, ibadet alanına insan aklının ve hevasının müdahale etmesinin doğuracağı fıkhî tehlikeyi şöyle açıklar:
"Şeriatın koyduğu ibadet kalıpları, insan aklının tek başına maslahat üretemeyeceği sırf taabbudî alanlardır. Bir kimse çıkıp da 'Bu zikir veya bu namaz şekli güzeldir, insanın kalbine huşu veriyor, ruhunu dinlendiriyor' diyerek dinde aslı olmayan bir form uydurursa, şeriat koyucunun (Şâri') eksik bıraktığını ve kendisinin bunu tamamladığını zımnen iddia etmiş olur ki, bu dinin kemale ermiş vasfını inkâr etmektir." (Kaynak: Şâtıbî, el-İ'tisâm, 1/132)
Kur'an ve Sünnetten Köklü Delilleri
Bu kaide, fıkıh mezheplerinin ortaklaşa kabul ettiği, fukahanın üzerinde icma ettiği ve doğrudan vahyin nehiy kalıplarından çıkardığı muhkem nasslara dayanır.
1. Kur'an-ı Kerim'den Delilleri:
Vasıta (Vesile) ile Gaye (İbadet) Arasındaki Kritik Çizgi
Bu kuralı hayata tatbik ederken veya tebliğ sahasında kullanırken ulema, Müslümanların hataya düşmemesi, teknolojik gelişmeler ile dini bid'atleri birbirine karıştırmaması için çok mühim bir kavramsal ayırım yapmıştır: Vesileler (Maslahat-ı Mürsele/Vasıtalar) ile Maksatlar (Gayeler/İbadetler) arasındaki fark.
Fıkhî Tatbikat: Bid’at ile Sünneti Ayıran Amelî Ölçüler
Bir amelin "İbadetlerde asıl olan tahrimdir" barikatına çarpıp batıl (bid'at) sayılması veya sünnete muvafık kabul edilmesi için ulema, amel üzerinde dört temel kriterin (nitelikli kaydın) şer'î delile dayanıp dayanmadığına bakar. Eğer bir kimse, şer'î bir izin olmaksızın ibadetlerin şu dört vasfına müdahale ederse, ihdasta (dinde uydurmada) bulunmuş olur:
Bu usul barikatı sadece fıkıh kitaplarının tozlu sayfalarında kalmış akademik bir kural değildir; günümüz dünyasında Müslüman zihnini modern tahrifatlardan koruyan en canlı kalkandır:
Aziz kardeşler,
"Eşyada asıl olan ibâhedir" kaidesiyle yeryüzünün helal nimetlerini, rızıklarını ve dünyevi maslahatlarını Müslümanlara ucu bucaksız bir genişlikle sunan Rabbimiz; "İbadetlerde asıl olan tahrimdir" kaidesiyle de dinin saflığını, akidenin duruluğunu koruma altına almıştır.
Şeriat, yeryüzü nimetlerini Müslümanlara dar etmeyi, hayatı yaşanmaz kılmayı değil; haram sınırlarını net ve kalın çizgilerle belirleyip geri kalan devasa, ucu bucaksız alanı mubah kılarak insanoğluna geniş bir nefes ve hareket alanı vermeyi murat etmiştir.
Hakkında kesin, apaçık bir nehiy delili bulunmayan dünyevi bir meseleye kendi şahsi zevklerimiz, yöresel algılarımız veya aşırılık psikolojimiz sebebiyle "Haramdır" damgası vurmak, tıpkı haramı helalleştirmek gibi Allah Teâlâ'nın şeriat koyma (teşri) yetkisine müdahale etmektir ve çok büyük bir vebaldir. Forum ortamlarında veya davet sahasında insanları dinden soğutan delilsiz yasakçılığa karşı bu usul kalkanını kuşanmalı, helal-haram dengesini ehl-i sünnet usulünce muhafaza etmeliyiz. Bir şeye haram derken kılı kırk yarmalı, mubah alanın genişliğini ise ümmete bir rahmet kapısı olarak sunmalıyız.
İnşAllah bu detaylı ve derinlemesine paylaşımla, şeriatın helal-haram dengesini, ibadet ile muamelat arasındaki o ince fıkhî sınırı en güzel şekilde idrak etmiş olduk. Bu iki zıt ama birbirini tamamlayan kaide İbâhe ve Tahrim hakkında, ya da ibadetlerde tevkifîlik sınırının nerede başlayıp nerede bittiğine dair kafanıza takılan soruları, yeni bir konu açarak veya özelden yazarak, fıkhî müzakeremizi derinleştirebiliriz.
VAllahu Âlem
Günlük ilim serimizin 9. gününde, dünkü "Eşyada asıl olan ibahedir (mubahlıktır)" kuralımızın tam zıddı bir istikamette duran, İslam’ın saf inanç ve ibadet nehrini bulandırmak, bulutlandırmak ve şahsi yorumlarla tahrif etmek isteyen her türlü ihdasa (sonradan uydurulan şeylere) karşı koyulmuş en sarsılmaz şer'î barikatı inceliyoruz: "İbadetlerde (taabbudî alanlarda) asıl olan men edilmedir (tahrimdir/tevkifîliktir)."
Bu kaide; dinin asıl sahibinin yalnızca Allah Teâlâ olduğunu, O’na nasıl kulluk edileceğinin sınırlarını da yalnızca Kendisinin ve yetkilendirdiği Rasulü’nün (s.a.v.) çizebileceğini ilan eden muazzam bir usul kalkanıdır. Eğer bu barikat yıkılacak olursa, her fırka, her coğrafya ve her şahsi mizaç kendine göre bir dindarlık biçimi icat edecek; din, ilahi bir nizam olmaktan çıkıp insani ritüellerin harmanlandığı bir kültür havuzuna dönüşecektir. Gelin bu hayati kuralı, nasslardaki köklerini, ıstılahi mantığını, fıkıh tarihindeki izdüşümlerini ve hayatımıza yansımalarını kelamî kavgalardan uzak, tamamen fıkıh usulü ciddiyetiyle derinlemesine fıkhedelim.
Kaidenin Manası ve Istılahî Derinliği Nedir?
Bu kaideyi doğru bir zeminde tahlil edebilmek, ifrat ve tefrit uçlarına savrulmamak için "ibadet" ve "tevkifîlik" kavramlarının sınırlarını usul dairesinde net çizgilerle belirlememiz şarttır:
- İbadet (Taabbudî Alan): Kulun Allah’a yakınlaşmak (kurbiyyet), O’nun rızasını kazanmak, sevap elde etmek ve O'na olan tazimini arz etmek kastıyla yerine getirdiği; formları, miktarları, rükünleri, vakitleri ve şartları şeriat tarafından belirlenmiş her türlü dinî ritüeldir. İbadetlerin en belirgin özelliği, akılla gerekçelendirilemeyen (gayru ma'lûli'l-ma'nâ) yönlerinin ağırlıkta olmasıdır. Örneğin öğle namazının neden dört rekat olduğunu, Kabe'nin etrafında neden yedi defa dönüldüğünü akıl yoluyla "keşfedemeyiz"; sadece teslim olur ve itaat ederiz.
- Tevkifîlik: Bir şeyin durdurulmuş, sınırlandırılmış ve dondurulmuş olması demektir. Yani hakkında vahiyden (kitap veya sünnetten) açık, kesin ve sarih bir izin, emir veya beyan gelmedikçe; insanın kendi aklıyla, zevkiyle, rüyasıyla, keşfiyle veya sezgisiyle o alanda yeni bir adım atmasının, yeni bir form ihdas etmesinin kesinlikle yasak olması anlamına gelir.
Büyük İslam Alimlerinin Konuya Yaklaşımı
Şeyhülislam İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ’sında bu kuralın şeriatın omurgasını nasıl koruduğunu ve İslam'ın tevhid karakterini nasıl muhafaza ettiğini şu muazzam sözlerle temellendirir:
"Dinde asıl olan iki kuraldır: Allah’tan başkasına ibadet etmeyiz ve O’na ancak Kendisinin meşru kıldığı (emrettiği) şekilde ibadet ederiz. Kim Allah’a yakınlaşmak niyetiyle şeriatın meşru kılmadığı bir fiil ihdas ederse, bu fiil ibadet değil, dinde sapkınlık (bid'at) olur. Çünkü ibadetler tevkifîdir; helal kılınanlar dışında dünyalıklar serbest, emredilenler dışında ibadetler yasaktır." (Kaynak: İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ, 29/16)
Büyük fıkıh ve malikî usul dehası İmam Şâtıbî de el-İ'tisâm adlı bid'at reddiyesi şaheserinde, ibadet alanına insan aklının ve hevasının müdahale etmesinin doğuracağı fıkhî tehlikeyi şöyle açıklar:
"Şeriatın koyduğu ibadet kalıpları, insan aklının tek başına maslahat üretemeyeceği sırf taabbudî alanlardır. Bir kimse çıkıp da 'Bu zikir veya bu namaz şekli güzeldir, insanın kalbine huşu veriyor, ruhunu dinlendiriyor' diyerek dinde aslı olmayan bir form uydurursa, şeriat koyucunun (Şâri') eksik bıraktığını ve kendisinin bunu tamamladığını zımnen iddia etmiş olur ki, bu dinin kemale ermiş vasfını inkâr etmektir." (Kaynak: Şâtıbî, el-İ'tisâm, 1/132)
Kur'an ve Sünnetten Köklü Delilleri
Bu kaide, fıkıh mezheplerinin ortaklaşa kabul ettiği, fukahanın üzerinde icma ettiği ve doğrudan vahyin nehiy kalıplarından çıkardığı muhkem nasslara dayanır.
1. Kur'an-ı Kerim'den Delilleri:
- Şûrâ Suresi, 21. Ayet: Rabbimiz, dinde vahye dayanmadan delilsiz meşruiyet alanı açmaya çalışanları, yasama (teşri) hakkına müdahale edenleri çok sert bir dille uyarır:
أ«أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُم مِّنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَن بِهِ اللَّهُ»هُ
"Yoksa onların, Allah’ın izin vermediği bir şeyi kendilerine din kılacak ortakları mı var?"
- Mâide Suresi, 3. Ayet: Dinin tamamlandığını, artık yeni bir eklemeye, rötuşa veya insani katkıya ihtiyacı olmadığını beyan eden en sarih, muhkem nass:
ا«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا»ا
"Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam’ı seçtim."
- A'râf Suresi, 33. Ayet: Allah katında haram kılınan, şirke kapı aralayan en büyük cürümlerden biri de din adına, ibadet adına delilsiz konuşmaktır:
«وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ»
"Ve Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizdir."
- Nahl Suresi, 116. Ayet: Kendi zan ve hevalarıyla dine helal-haram çizgisi çekenlerin hüsranı:
لَ«وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَٰذَا حَلَالٌ وَهَٰذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ»بَ
"Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi dolayısıyla: 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin. Çünkü Allah’at karşı yalan uydurmuş olursunuz."
2. Sünnet-i Seniyye'den Delilleri:- Buhârî ve Müslim'de Geçen Umumi Kaide: Rasulullah (s.a.v.) ibadet fıkhının sınırlarını, gelecekteki tüm tahrif girişimlerini kökten budayacak şu kesin ölçüyle çizmiştir:
«مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ»
"Kim bizim bu din işimizde (ibadetimizde) ondan olmayan bir şey uydurursa, o uydurduğu şey reddedilmiştir (batıldır)." (Kaynak: Buhârî, Sulh 5, No: 2697; Müslim, Akdiye 17, No: 1718)
- Müslim'deki Diğer Rivayet: Bu nebevi ölçü, sadece yeni bir şey uyduranı değil, uydurulan o şeye bilerek tabi olanı da kapsar. Bir amelin niyetten bağımsız olarak form yönüyle de sünnete tam uygun olması gerektiğini söyler:
«مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ»
"Kim bizim emrimize (sünnetimize) uymayan bir amel işlerse, o amel merduttur (kabul edilmez)." (Kaynak: Müslim, Akdiye 18, No: 1718)
- İrbâd bin Sâriye (r.a.) Rivayeti: Sünnetin ve hulefa-i raşidinin yolunun tek kurtuluş reçetesi olduğunu belirten nebevi ikaz:
إِ«إِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلاَلَةٌ»ةٌ
"...Sonradan uydurulan işlerden sakının. Çünkü sonradan uydurulan her iş bid'attir. Her bid'at ise sapıklıktır." (Kaynak: Ebû Dâvûd, Sünnet 5, No: 4607; Tirmizî, İlim 16, No: 2676)
Bu kuralı hayata tatbik ederken veya tebliğ sahasında kullanırken ulema, Müslümanların hataya düşmemesi, teknolojik gelişmeler ile dini bid'atleri birbirine karıştırmaması için çok mühim bir kavramsal ayırım yapmıştır: Vesileler (Maslahat-ı Mürsele/Vasıtalar) ile Maksatlar (Gayeler/İbadetler) arasındaki fark.
- Maksat (Gayenin Kendisi): Doğrudan sevap kazanmak, Allah'a yakınlaşmak için ihdas edilen ve bizzat dinin bir parçası kılınmak istenen amel formudur. Örneğin; "Cuma namazından önce 4 rekat da 'asri şükür namazı' diye bir namaz uyduralım" veya "Tavafı 7 değil de daha çok sevap olsun diye 10 şavt yapalım" demek gayede bid'attir ve kesinlikle yasaktır. Çünkü namaz, oruç ve hac birer maksat ibadettir.
- Vesile (Vasıta): İbadetin bizzat aslına, özüne, rüknüne müdahale etmeyen; ancak o ibadetin daha sıhhatli, düzenli, korunmuş veya geniş kitlelere anlaşılır bir şekilde yapılmasına hizmet eden teknik, idari ve dünyevi araçlardır.
Örnekler: Hz. Ebubekir döneminde Kur'an'ın iki kapak arasında toplanması, sonrasında Mushafın harekelenmesi ve noktalanması, hadislerin kitaplarda toplanıp ravilerin cerh-tadil usul kaidelerine bağlanması, fıkıh mezheplerinin usul kurallarını tedvin etmesi, dini ilimlerin öğretilmesi için medreselerin/okulların kurulması veya sesin arkadaki saflara ulaşması için mikrofondan ezan okunması... Bunların hiçbiri ibadetin bizzat kendisinde bir artırma veya eksiltme yapmak değil, ibadeti muhafaza etmek ve aslına uygun şekilde eda edebilmek için geliştirilen teknik vasıtalardır. Dolayısıyla vasıtalar dünyevi muamelat ve maslahat-ı mürsele kapsamına girer; dinde yerilen şer'î bid'at sınıfına dahil edilmez.
Fıkhî Tatbikat: Bid’at ile Sünneti Ayıran Amelî Ölçüler
Bir amelin "İbadetlerde asıl olan tahrimdir" barikatına çarpıp batıl (bid'at) sayılması veya sünnete muvafık kabul edilmesi için ulema, amel üzerinde dört temel kriterin (nitelikli kaydın) şer'î delile dayanıp dayanmadığına bakar. Eğer bir kimse, şer'î bir izin olmaksızın ibadetlerin şu dört vasfına müdahale ederse, ihdasta (dinde uydurmada) bulunmuş olur:
1. Zaman Kaydı (Muvakkad İbadetler): Şeriatın mutlak (serbest) bıraktığı bir zikri veya ibadeti, hiçbir nassa dayanmadan belli bir güne, geceye veya saate tahsis etmek. Örneğin; "Her Salı gecesi saat tam 02.00'de şu namazı kılmak sünnettir/sevaptır" diyerek dinde aslı olmayan bir zaman dilimi icat etmek bu kaide gereği merduttur.
2. Mekân Kaydı (Mukayyed İbadetler): Sadece belirli mekânlarda yapılması meşru kılınmış bir ibadeti başka bir yere taşımak veya şeriatın mukaddes kılmadığı bir mekânı ibadetgah edinmek. (Örn: İtikaf ibadetini camiler dışında, dağ başında veya ev odalarında sıradan bir adet haline getirmek; ya da Kabe gibi mukaddes kılınmamış sıradan bir kabrin etrafını Kabe gibi tavaf etmeye kalkışmak).
3. Adet/Sayı Kaydı (Mukadder İbadetler): Nasslarda sayısı belirlenmemiş mutlak bir ibadete şahsi görüşle kesin bir sayı sınırı koymak ve o sayının bizzat kendisinde sırlar aramak. Örneğin; "Şu duayı 999 defa okumayanın duası kabul olmaz, tam bu sayıda okunması farzdır/sünnettir" diyerek dine sayısal kalıplar dayatmak, ibadetin tevkifîlik sınırını aşmaktır.
4. Nitelik ve Şekil Kaydı (Muttasıf İbadetler): İbadetin şer'an belirlenmiş eda ediliş biçimini (heyetini) değiştirmek. Mesela, namazda rükudan sonra secdeye gitmek yerine, "huşuyu artırıyor" iddiasıyla araya elleri havaya kaldırıp dakikalarca bekleme formunu eklemek veya toplu ibadetlere şeriatta aslı olmayan koreografiler entegre etmek.
Hayatımıza ve Muasır Meselelere Bakan YönüBu usul barikatı sadece fıkıh kitaplarının tozlu sayfalarında kalmış akademik bir kural değildir; günümüz dünyasında Müslüman zihnini modern tahrifatlardan koruyan en canlı kalkandır:
- Kültürel Erzyon ve "Modern Ritüeller": Günümüzde tamamen seküler ve felsefi kökenli olan yoga, meditasyon, şamanik ritüeller veya spiritüel "enerji seansları" gibi uygulamalar, bazen İslamî zikir ve tefekkür kavramlarıyla soslanarak Müslüman toplumlara "ibadetimsi/manevi" birer arınma yolu olarak sunulmaktadır. "İbadetlerde asıl olan tahrimdir" kaidesi, Müslüman’a durması gereken yeri söyler: Allah’a yakınlaşmanın ve ruhi arınmanın yolu yalnızca Şâri' tarafından çizilen hatlardır; dışarıdan maneviyat ithal edilemez.
- Sosyal Medya Dinîliği: Sosyal mecralarda hızla yayılan "Şu gün şu saatte zincirleme şu kadar salavat çekiyoruz, katılmayan mahrum kalır" şeklindeki, dinin asıl mantığından kopuk, şer'î delilden yoksun suni ibadet organizasyonları bu usul süzgecine takılır. Mümin, ibadetin niceliğine (miktarına) değil, sünnete olan niteliksel uyumuna (ittibâına) odaklanır
Aziz kardeşler,
"Eşyada asıl olan ibâhedir" kaidesiyle yeryüzünün helal nimetlerini, rızıklarını ve dünyevi maslahatlarını Müslümanlara ucu bucaksız bir genişlikle sunan Rabbimiz; "İbadetlerde asıl olan tahrimdir" kaidesiyle de dinin saflığını, akidenin duruluğunu koruma altına almıştır.
Şeriat, yeryüzü nimetlerini Müslümanlara dar etmeyi, hayatı yaşanmaz kılmayı değil; haram sınırlarını net ve kalın çizgilerle belirleyip geri kalan devasa, ucu bucaksız alanı mubah kılarak insanoğluna geniş bir nefes ve hareket alanı vermeyi murat etmiştir.
Hakkında kesin, apaçık bir nehiy delili bulunmayan dünyevi bir meseleye kendi şahsi zevklerimiz, yöresel algılarımız veya aşırılık psikolojimiz sebebiyle "Haramdır" damgası vurmak, tıpkı haramı helalleştirmek gibi Allah Teâlâ'nın şeriat koyma (teşri) yetkisine müdahale etmektir ve çok büyük bir vebaldir. Forum ortamlarında veya davet sahasında insanları dinden soğutan delilsiz yasakçılığa karşı bu usul kalkanını kuşanmalı, helal-haram dengesini ehl-i sünnet usulünce muhafaza etmeliyiz. Bir şeye haram derken kılı kırk yarmalı, mubah alanın genişliğini ise ümmete bir rahmet kapısı olarak sunmalıyız.
İnşAllah bu detaylı ve derinlemesine paylaşımla, şeriatın helal-haram dengesini, ibadet ile muamelat arasındaki o ince fıkhî sınırı en güzel şekilde idrak etmiş olduk. Bu iki zıt ama birbirini tamamlayan kaide İbâhe ve Tahrim hakkında, ya da ibadetlerde tevkifîlik sınırının nerede başlayıp nerede bittiğine dair kafanıza takılan soruları, yeni bir konu açarak veya özelden yazarak, fıkhî müzakeremizi derinleştirebiliriz.
VAllahu Âlem