Selamun aleykum ve rahmetullahi ve berakatuh değerli kardeşler,
Günlük ilim serimizin 10. gününde, beşerî hukuk sistemleri ile İslam şeriatı arasındaki en muazzam adalet ve ahlak farklarından birini ortaya koyan, mülkiyet ve kul hakkını zamana karşı koruma altına alan köklü bir fıkıh kuralını ele alıyoruz: "Mürûru'z-zaman (zamanaşımı) ile hak sakıt olmaz (ortadan kalkmaz)."
Bu kural; üzerinden asırlar bile geçse bir kulun malının, alacağının ve hakkının şer'an asıl sahibine ait kalmaya devam edeceğini, zamanın geçmesinin haramı helal kılmayacağını ilan eden sarsılmaz bir adalet barikatıdır. Gelin bu hayati kuralın fıkıh usulündeki yerini, şer'i sınırlarını, yargısal boyutunu, ulemanın bu konudaki sarsılmaz fıkhî tahlillerini ve günlük muamelelerimize yansımalarını en ince detayına kadar derinlemesine fıkhedelim.
Kaidenin Manası ve Istılahî Derinliği Nedir?
Bu kaideyi doğru bir zeminde tahlil edebilmek, adaletin kazaî ve diyanetî boyutlarını ıskalamamak için "mürûru'z-zaman" ve "hakkın sükûtu" kavramlarının fıkıhtaki sınırlarını çok iyi belirlememiz gerekir:
Ancak İslam şeriatında zaman, haramı helale çeviren, haksızlığı meşrulaştıran bir simya değildir. Bir insanın diğerinde bir kuruş alacağı veya bir karış toprak hakkı varsa, aradan 50 yıl da geçse, taraflar ölüp yerlerine üçüncü kuşak varisleri de geçse, o borç şer'an ve diyaneten borçlunun zimmetinde bir pranga olarak kalmaya devam eder.
Büyük Osmanlı fıkıh külliyatı olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin 1674. maddesinde bu kaide ve devletin yargısal yetkisi muazzam bir usul dengesiyle şöyle formüle edilmiştir:
"Mürûru'z-zaman ile hak sakıt olmaz. Ancak hâkim tarafından dava istima olunmaktan (dinlenmekten) nehyolunur."
Buradaki fevkalade ince ve muazzam çizgi şudur: İslam hukukunda iki kavram birbirini tamamlar:
"Sultanın mürûru'z-zaman sebebiyle dava dinlenmesini yasaklaması, hakkın kendisini iptal etmez, sahibinin mülkiyetini düşürmez. Bir kimse aradan uzun yıllar geçtiği ve mahkeme artık bu davayı kabul etmediği için bu hukuki boşluğa güvenerek alacaklının malının veya borcun üzerine yatarsa, açıkça haram yemiş olur. Dünyadaki kazaî mahkemede zamanaşımı zırhıyla kurtulsa bile, ahiretteki mutlak adalet mahkemesinde kul hakkı günahıyla Allah'ın huzuruna çıkar ve hesaba çekilir." (Kaynak: İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Kitâbu'l-Kâdî, 5/412)
Aynı şekilde Hanefî fukhasından İmam el-Kâsânî de Bedâiu’s-Sanâî adlı eserinde mülkiyetin sürekliliğini şu kelimelerle ifade eder:
"Bir mal üzerindeki mülkiyet hakkı, mülkü ortadan kaldıran şer'î bir sebep (satış, hibe, imha veya helal etme) olmadıkça zamanın geçmesiyle ortadan kalkmaz. Zaman, hakları yok edici bir amil değil, sadece talebin gecikmesine neden olan fıtri bir süreçtir." (Kaynak: Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâî fî Tertîbi’s-Şerâî, 6/193)
Kur'an ve Sünnetten Köklü Delilleri
Bu köklü kaide, mülkiyetin mutlak dokunulmazlığını, kul hakkının kutsallığını ve zamana meydan okuyan tabiatını ilan eden muhkem nasslara dayanır.
1. Kur'an-ı Kerim'den Delilleri:
2. Sünnet-i Seniyye'den Delilleri:
Çok Önemli Bir İstisna: Hakkın Vazedilme Amacı (Miras ve Şüf'a Ayrımı)
Bu kuralı muamelatta hatasız bir şekilde uygulayabilmek için düşülmemesi gereken en büyük usulî hata, mürûru'z-zaman ile hakkın bizzat şer'an düşürüldüğü (sükût ettiği) bazı istisnai durumları bu genel kaideye karıştırmaktır. İslam hukuku, tabiatı gereği acele edilmesi, geciktirilmemesi gereken veya gecikmesi başkalarına mutlak zarar veren bazı haklarda, bizzat zaman sınırını hakkın düşme (sükût) sebebi kılmıştır:
Bu altın kural, beşerî kanunların zamanaşımı boşluklarından yararlanarak kul hakkını mubahlaştırmak isteyen münafıkça ve seküler eğilimlerin önüne çekilmiş muazzam bir vicdan barikatıdır.
1. Resmî Kanunlardaki Zamanaşımı Sürelerine Güvenmek:
Bir Müslüman, bir esnaftan, bir tüccardan veya akrabasından aldığı nakit bir borcun ya da ticari bir alacağın üzerinden yürürlükteki beşerî kanunlara göre (örneğin borçlar hukukundaki 10 yıllık zamanaşımı süresinin geçmesiyle) hukuken icra takibinden ve mahkeme baskısından kurtulmuş olabilir. Kanun "artık bu borç için dava açılamaz" diyebilir.
Ancak mümin bilir ki, alacaklı hakkını açıkça helal etmediği müddetçe, borçlu o malı sırtında bir ateş olarak ahirete taşımaktadır. Resmî kanunun "hukuken borç bitmiştir" demesi, şeriat terazisinde o malın helal olduğu anlamına kesinlikle gelmez. Kul, imkanı varsa o eski borcu derhal ödemelidir.
2. Eski Kul Hakları, Enflasyon Değerlemesi ve Tövbe Usulü:
Geçmişinde, gençlik veya cahillik dönemlerinde birinin malını haksızca alan, gasp eden, hırsızlık yapan veya borcunu ödemeyip kaçan bir kimse hidayete erip tövbe ettiğinde; "Üzerinden 20 yıl geçti, o insanı bulamam, zaten zaman aşımına uğramıştır" diyerek meseleyi kapatamaz.
Tövbesinin şer'an geçerli olabilmesi için o hak sahibini veya varislerini arayıp bulmalı, malın kendisini veya günümüz fıkıh otoritelerinin ittifak ettiği üzere enflasyon karşısındaki reel değer kayıplarını da hesaba katarak (satın alma gücünü koruyarak) hakkı sahibine teslim etmelidir. Eğer hak sahibi ölmüşse varislerine ulaştırmalı; hiçbir şekilde bulma imkanı kalmamışsa, o miktar parayı hak sahibi adına fakirlere sadaka olarak dağıtmalı ve sevabını ona niyet etmelidir. Görüldüğü üzere zaman, kul hakkı borcunu temizleyen bir deterjan değildir.
3. Forum Yaşantısı, Fikir Emeği ve Telif Hakları:
İslami forum ortamlarında, dijital mecralarda veya ilmi sitelerde bir kardeşimizin gecesini gündüzüne katarak ürettiği özgün bir içeriği, makaleyi, fıkhî tahlili, şahsi fikri veya telif gerektiren dijital bir eseri (yazılım, grafik, kitap taraması vb.) izinsizce kopyalayıp, altındaki ismi silerek kendi adına devşiren, kullanan veya bu yolla forumda itibar/kazanç sağlayan bir kimse büyük bir vebal altındadır.
Aradan aylar, yıllar geçse, forum arşivlerinin derinliklerinde o yazı eskiyen bir başlık haline gelse bile, o hırsızlığı yapan kişi kardeşine karşı şer'an borçludur. Kul hakkı sadece cüzdandan para çalmakla olmaz; emek, zaman, fikir ve itibar da zamanaşımına uğramayan, ahirette hesabı sorulacak muhkem haklardandır.
Hülasa ve Forumda İlim Talebesinin Ahlakı
Aziz kardeşler,
"Mürûru'z-zaman ile hak sakıt olmaz" kaidesi, İslam şeriatının dünyevi adalet mekanizmasını ahiret bilinci ve takva ekseniyle nasıl muazzam bir şekilde perçinlediğinin en açık kanıtıdır. Beşerî hukuk kuralları şekilsel olarak bir davanın önünü kapatabilir, devlet kamu menfaati ve asayiş için eski defterlerin sürekli kurcalanmasını engelleyebilir; ancak iman, müminin kalbinde o hak defterini kıyamete kadar açık tutar.
Forum ortamlarında, ticari muamelelerimizde veya beşeri ilişkilerimizde bir Müslümana yakışan usulî ahlak; "Hukuken bana bir şey yapamaz, iş işten geçti, zamanaşımı doldu" sığlığına ve vicdansızlığına düşmek değil, "Kul hakkının zamanaşımı süresi ancak mizan günüdür ve orada zaman mefhumu yoktur" hassasiyetiyle yaşamaktır. Üzerimizde hakkı olanların haklarını geciktirmeden, zamanın ve hukuki boşlukların arkasına sığınmadan asıl sahiplerine teslim etmekle mükellefiz.
İnşAllah bu detaylı, bol kaynaklı ve derinlemesine paylaşımla, şeriatın hak ve mülkiyet emniyet sistemine dair ufkunuz tazelenmiş ve fıkıh usulünün o muazzam adalet terazisini hücrelerinize kadar fıkhetmiş oldunuz.
Bu hayati kural, zaman aşımı hükümleri, Mecelle maddeleri veya kul hakkının enflasyon karşısındaki fıkhî boyutları hakkında sormak istediğiniz bir husus, eklemek istediğiniz ilmî bir detay olursa, yeni konu açarak veya özelden yazarak istişareyi ve ilmî müzakereyi derinleştirebilirsiniz.
VAllahu Âlem.
Günlük ilim serimizin 10. gününde, beşerî hukuk sistemleri ile İslam şeriatı arasındaki en muazzam adalet ve ahlak farklarından birini ortaya koyan, mülkiyet ve kul hakkını zamana karşı koruma altına alan köklü bir fıkıh kuralını ele alıyoruz: "Mürûru'z-zaman (zamanaşımı) ile hak sakıt olmaz (ortadan kalkmaz)."
Bu kural; üzerinden asırlar bile geçse bir kulun malının, alacağının ve hakkının şer'an asıl sahibine ait kalmaya devam edeceğini, zamanın geçmesinin haramı helal kılmayacağını ilan eden sarsılmaz bir adalet barikatıdır. Gelin bu hayati kuralın fıkıh usulündeki yerini, şer'i sınırlarını, yargısal boyutunu, ulemanın bu konudaki sarsılmaz fıkhî tahlillerini ve günlük muamelelerimize yansımalarını en ince detayına kadar derinlemesine fıkhedelim.
Kaidenin Manası ve Istılahî Derinliği Nedir?
Bu kaideyi doğru bir zeminde tahlil edebilmek, adaletin kazaî ve diyanetî boyutlarını ıskalamamak için "mürûru'z-zaman" ve "hakkın sükûtu" kavramlarının fıkıhtaki sınırlarını çok iyi belirlememiz gerekir:
- Mürûru'z-Zaman (مرور الزمان): Sözlükte zamanın akıp geçmesi anlamına gelen bu tabir, ıstılahta bir davanın açılması, bir hakkın talep edilmesi veya bir borcun tahsili için şer'î veya idari otorite tarafından öngörülen meşru sürenin aşılması, yani bugünkü hukuki tabirle "zamanaşımı" demektir.
- Hakkın Sakıt Olmaması (لا يسقط الحق): Süre ne kadar uzarsa uzasın, hak sahibinin (alacaklının veya mülk sahibinin) o şey üzerindeki zâtî mülkiyet hakkının, alacağının ve şer'î yetkisinin hakikatte asla yok olmaması, ortadan kalkmaması demektir.
Ancak İslam şeriatında zaman, haramı helale çeviren, haksızlığı meşrulaştıran bir simya değildir. Bir insanın diğerinde bir kuruş alacağı veya bir karış toprak hakkı varsa, aradan 50 yıl da geçse, taraflar ölüp yerlerine üçüncü kuşak varisleri de geçse, o borç şer'an ve diyaneten borçlunun zimmetinde bir pranga olarak kalmaya devam eder.
Büyük Osmanlı fıkıh külliyatı olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin 1674. maddesinde bu kaide ve devletin yargısal yetkisi muazzam bir usul dengesiyle şöyle formüle edilmiştir:
"Mürûru'z-zaman ile hak sakıt olmaz. Ancak hâkim tarafından dava istima olunmaktan (dinlenmekten) nehyolunur."
Buradaki fevkalade ince ve muazzam çizgi şudur: İslam hukukunda iki kavram birbirini tamamlar:
1. Kazaen (Hukuki/Yargısal Boyut): İslam devletinin başkanı (Sultan/Ulul'emr), kamu düzenini korumak, sahte şahitliklerin, unutulmuş belgelerin ve kötü niyetli suiistimallerin önüne geçmek için kadıya (hâkime) "Üzerinden 15 yıl geçmiş eski alacak davalarına bakmayı ve bunları mahkemede dinlemeyi yasaklıyorum" talimatı verebilir. Bu, devletin kamu maslahatı gereği davayı mahkemede dinleme yetkisini kısıtlamasıdır (men-i istimâ).
2. Diyaneten (Dinî/Ahiret Boyutu): Mahkemenin zamanaşımı sebebiyle davaya bakmayı reddetmesi, borçlunun zimmetindeki borcun gerçekte silinmesi anlamına kesinlikle gelmez. Borçlu, Allah katında o borcun her bir kuruşunu alacaklıya ödemekle hâlâ mükelleftir. Mahkemeden zamanaşımı kararıyla çıkan kişi kul hakkından kurtulmuş olmaz.
Müteahhirîn dönemi Hanefî fıkhının sarsılmaz otoritesi İmam İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr adlı muazzam şaheserinde zamanaşımının ahlaki ve kalbi boyutunu deşifre ederken şöyle der:"Sultanın mürûru'z-zaman sebebiyle dava dinlenmesini yasaklaması, hakkın kendisini iptal etmez, sahibinin mülkiyetini düşürmez. Bir kimse aradan uzun yıllar geçtiği ve mahkeme artık bu davayı kabul etmediği için bu hukuki boşluğa güvenerek alacaklının malının veya borcun üzerine yatarsa, açıkça haram yemiş olur. Dünyadaki kazaî mahkemede zamanaşımı zırhıyla kurtulsa bile, ahiretteki mutlak adalet mahkemesinde kul hakkı günahıyla Allah'ın huzuruna çıkar ve hesaba çekilir." (Kaynak: İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Kitâbu'l-Kâdî, 5/412)
Aynı şekilde Hanefî fukhasından İmam el-Kâsânî de Bedâiu’s-Sanâî adlı eserinde mülkiyetin sürekliliğini şu kelimelerle ifade eder:
"Bir mal üzerindeki mülkiyet hakkı, mülkü ortadan kaldıran şer'î bir sebep (satış, hibe, imha veya helal etme) olmadıkça zamanın geçmesiyle ortadan kalkmaz. Zaman, hakları yok edici bir amil değil, sadece talebin gecikmesine neden olan fıtri bir süreçtir." (Kaynak: Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâî fî Tertîbi’s-Şerâî, 6/193)
Kur'an ve Sünnetten Köklü Delilleri
Bu köklü kaide, mülkiyetin mutlak dokunulmazlığını, kul hakkının kutsallığını ve zamana meydan okuyan tabiatını ilan eden muhkem nasslara dayanır.
1. Kur'an-ı Kerim'den Delilleri:
- Bakara Suresi, 188. Ayet: Rabbimiz, hukuki engelleri, mahkeme boşluklarını veya zamanaşımı gibi durumları fırsat bilerek başkasının malına çökmeyi net olarak yasaklar:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ
"Aranızda birbirinizin mallarını haksız sebeplerle (batılla) yemeyin. İnsanların mallarından bir kısmını, bile bile günaha girerek yemek için onları hâkimlere (hukuki hilelerle, mahkeme boşluklarıyla) taşımayın."
- Nisâ Suresi, 29. Ayet: Karşılıklı rıza ve meşru ticaret dışındaki tüm mal transferlerini ve zamana sığınarak mal gizlemeyi batıl kılan ayet-i kerime:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ
"Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl (haksız) yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret malı olursa başka."
- Buhârî ve Müslim'de Geçen Mutlak Mülkiyet Hadisi: Rasulullah (s.a.v.) gasp edilen, haksızca el konulan bir mülkün zaman geçtikçe mubahtışamayacağını, zamanın zulmü hafifletmeyeceğini şu sarsıcı ölçüyle çizmiştir:
مَنْ ظَلَمَ قِيدَ شِبْرٍ مِنَ الْأَرْضِ طُوِّقَهُ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ
"Kim bir karış toprağı zulümle (haksızca) gasbederse, kıyamet gününde o toprak yedi kat yerin altından boynuna dolanır." (Kaynak: Buhârî, Mezâlim 13, No: 2452; Müslim, Müsâvât 139, No: 1610)
Nebevi nassın mutlaklığından anlaşıldığı üzere, gasp edilen toprağın üzerinden ister 10 yıl, ister 100 yıl geçsin, o mülk gasp edenin malı olamaz ve vebali zamanla hafiflemez.
- Eshâb-ı Sünen Hadisi: Başkasının malını ve borcunu uhdesinde tutan kişinin o malı iade edene kadar üzerindeki mutlak sorumluluğunu belirleyen nebevi düstur:
«عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَهُ»
"Elin aldığı şey, onu asıl sahibine geri ödeyip teslim edinceye kadar (o elin üzerinde) bir borç ve sorumluluktur." (Kaynak: Ebû Dâvûd, Büyû' 88, No: 3561; Tirmizî, Büyû' 39, No: 1266; İbn Mâce, Ahkâm 14)
Bu kuralı muamelatta hatasız bir şekilde uygulayabilmek için düşülmemesi gereken en büyük usulî hata, mürûru'z-zaman ile hakkın bizzat şer'an düşürüldüğü (sükût ettiği) bazı istisnai durumları bu genel kaideye karıştırmaktır. İslam hukuku, tabiatı gereği acele edilmesi, geciktirilmemesi gereken veya gecikmesi başkalarına mutlak zarar veren bazı haklarda, bizzat zaman sınırını hakkın düşme (sükût) sebebi kılmıştır:
1. Şüf'a Hakkı (Ön Alım Hakkı): Bir gayrimenkulün ortağı veya bitişik komşusu, o mülk üçüncü bir şahsa satıldığında, onu aynı bedelle öncelikle satın alma (şüf'a) hakkına sahiptir. Ancak ortak veya komşu, bu satışı öğrendiği andan itibaren fıkhen belirlenen süre içinde (Hanefî usulüne göre o mecliste talebini ilan etmez ve makul sürede dava açmazsa) şüf'a hakkı şer'an sakıt olur (düşer). Çünkü bu hakkın ucu açık bırakılacak olursa, malı yeni satın alan kişinin mülkiyet hakkı ve tasarruf hürriyeti yıllarca belirsizlik ve tehlike altında kalır ki bu da şer'î bir zarar doğurur.
2. Dava Haklarının İstisnası Olarak "Zaman Aşımı": Ticari ortaklıklarda veya emanetlerde, asıl hak düşmese bile dava açma hakkının kamu otoritesi tarafından sınırlandırılması adli maslahat gereğidir. Örneğin, bir kimse yanındaki emanet malı inkâr etse ve aradan 15 yıl geçtikten sonra alacaklı dava açmaya kalksa, şahitlerin ölmesi veya hafızanın zayıflaması sebebiyle mahkeme davayı reddeder. Burada düşen şey "hak" değil, "davayı ispat ve dinletme" hakkıdır.
3. Miras ve Alacak Hakları (Genel Hüküm - Zamanaşımına Uğramayan Alan): Miras taksimi, asıl mülkiyet ve sabit nakit borçlar gibi köklü haklarda ise zaman sınırı hakkı asla düşürmez. Bir babanın vefatının üzerinden 30-40 yıl geçmiş olsa bile, büyük kardeş veya mirası elinde tutan varislerden biri "Aradan kırk yıl geçti, bu zamana kadar neredeydiniz, artık hak talep edemezsiniz, zamanaşımına uğradı" diyerek diğer kız veya erkek kardeşlerin hakkına çökemez. Zaman, miras payını ve mülkiyet hakkını asla aşındıramaz; o mal paylaşılana kadar ortak mal kalmaya devam eder.
Hayatımıza ve Muamelat Fıkhına Pratik YansımalarıBu altın kural, beşerî kanunların zamanaşımı boşluklarından yararlanarak kul hakkını mubahlaştırmak isteyen münafıkça ve seküler eğilimlerin önüne çekilmiş muazzam bir vicdan barikatıdır.
1. Resmî Kanunlardaki Zamanaşımı Sürelerine Güvenmek:
Bir Müslüman, bir esnaftan, bir tüccardan veya akrabasından aldığı nakit bir borcun ya da ticari bir alacağın üzerinden yürürlükteki beşerî kanunlara göre (örneğin borçlar hukukundaki 10 yıllık zamanaşımı süresinin geçmesiyle) hukuken icra takibinden ve mahkeme baskısından kurtulmuş olabilir. Kanun "artık bu borç için dava açılamaz" diyebilir.
Ancak mümin bilir ki, alacaklı hakkını açıkça helal etmediği müddetçe, borçlu o malı sırtında bir ateş olarak ahirete taşımaktadır. Resmî kanunun "hukuken borç bitmiştir" demesi, şeriat terazisinde o malın helal olduğu anlamına kesinlikle gelmez. Kul, imkanı varsa o eski borcu derhal ödemelidir.
2. Eski Kul Hakları, Enflasyon Değerlemesi ve Tövbe Usulü:
Geçmişinde, gençlik veya cahillik dönemlerinde birinin malını haksızca alan, gasp eden, hırsızlık yapan veya borcunu ödemeyip kaçan bir kimse hidayete erip tövbe ettiğinde; "Üzerinden 20 yıl geçti, o insanı bulamam, zaten zaman aşımına uğramıştır" diyerek meseleyi kapatamaz.
Tövbesinin şer'an geçerli olabilmesi için o hak sahibini veya varislerini arayıp bulmalı, malın kendisini veya günümüz fıkıh otoritelerinin ittifak ettiği üzere enflasyon karşısındaki reel değer kayıplarını da hesaba katarak (satın alma gücünü koruyarak) hakkı sahibine teslim etmelidir. Eğer hak sahibi ölmüşse varislerine ulaştırmalı; hiçbir şekilde bulma imkanı kalmamışsa, o miktar parayı hak sahibi adına fakirlere sadaka olarak dağıtmalı ve sevabını ona niyet etmelidir. Görüldüğü üzere zaman, kul hakkı borcunu temizleyen bir deterjan değildir.
3. Forum Yaşantısı, Fikir Emeği ve Telif Hakları:
İslami forum ortamlarında, dijital mecralarda veya ilmi sitelerde bir kardeşimizin gecesini gündüzüne katarak ürettiği özgün bir içeriği, makaleyi, fıkhî tahlili, şahsi fikri veya telif gerektiren dijital bir eseri (yazılım, grafik, kitap taraması vb.) izinsizce kopyalayıp, altındaki ismi silerek kendi adına devşiren, kullanan veya bu yolla forumda itibar/kazanç sağlayan bir kimse büyük bir vebal altındadır.
Aradan aylar, yıllar geçse, forum arşivlerinin derinliklerinde o yazı eskiyen bir başlık haline gelse bile, o hırsızlığı yapan kişi kardeşine karşı şer'an borçludur. Kul hakkı sadece cüzdandan para çalmakla olmaz; emek, zaman, fikir ve itibar da zamanaşımına uğramayan, ahirette hesabı sorulacak muhkem haklardandır.
Hülasa ve Forumda İlim Talebesinin Ahlakı
Aziz kardeşler,
"Mürûru'z-zaman ile hak sakıt olmaz" kaidesi, İslam şeriatının dünyevi adalet mekanizmasını ahiret bilinci ve takva ekseniyle nasıl muazzam bir şekilde perçinlediğinin en açık kanıtıdır. Beşerî hukuk kuralları şekilsel olarak bir davanın önünü kapatabilir, devlet kamu menfaati ve asayiş için eski defterlerin sürekli kurcalanmasını engelleyebilir; ancak iman, müminin kalbinde o hak defterini kıyamete kadar açık tutar.
Forum ortamlarında, ticari muamelelerimizde veya beşeri ilişkilerimizde bir Müslümana yakışan usulî ahlak; "Hukuken bana bir şey yapamaz, iş işten geçti, zamanaşımı doldu" sığlığına ve vicdansızlığına düşmek değil, "Kul hakkının zamanaşımı süresi ancak mizan günüdür ve orada zaman mefhumu yoktur" hassasiyetiyle yaşamaktır. Üzerimizde hakkı olanların haklarını geciktirmeden, zamanın ve hukuki boşlukların arkasına sığınmadan asıl sahiplerine teslim etmekle mükellefiz.
İnşAllah bu detaylı, bol kaynaklı ve derinlemesine paylaşımla, şeriatın hak ve mülkiyet emniyet sistemine dair ufkunuz tazelenmiş ve fıkıh usulünün o muazzam adalet terazisini hücrelerinize kadar fıkhetmiş oldunuz.
Bu hayati kural, zaman aşımı hükümleri, Mecelle maddeleri veya kul hakkının enflasyon karşısındaki fıkhî boyutları hakkında sormak istediğiniz bir husus, eklemek istediğiniz ilmî bir detay olursa, yeni konu açarak veya özelden yazarak istişareyi ve ilmî müzakereyi derinleştirebilirsiniz.
VAllahu Âlem.