Çevrimiçi
Hıdır Ölü mü - Diri mi?
خضر
خضر
دثنا محمد بن سعيد الأصبهاني: أخبرنا ابن المبارك، عن معمر، عن همام بن منبه، عن أبي هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: إنما سمي الخضر أنه جلس على فروة بيضاء، فإذا هي تهتز من خلفه خضراء
Ebu Hurayra (r.anh)'dan rivayete göre; Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu: "Hıdır'a bu ismin veriliş sebebi, Onun ot bitmeyen bir yere oturmuş olmasından sonra, o yerin yeşil (hadra) olarak sarsılıvermesidir."
(Buhari, Kitabul Enbiya, Bab 27, Hadis no: 3401; Tirmizî, Tefsîr , 19/1)
İbn Kesîr, İslâmî kaynaklarda Hıdır’ın gerçek adı olarak gösterilen Belyâ b. Melkân’ın aslında Kitâb-ı Mukaddes’teki İlya’dan bozma olduğunu belirtmiştir. (İbn Kesir, el-Bidâye ve'n Nihaye, C. I, Sf: 299)
Ebu’l-Ferec İbnu’l-Cevzî, Hıdır hakkında menkıbe ve uydurma rivayetleri eleştirirken, isimler konusunda da bu rivayetleri reddeder (İbnu'l Cevzî, Ucaletu’l Muntazir, İbn Kesir, el-Bidâye ve'n Nihaye, C. 1, Sf: 334)
Avam arasında dolaşan hikayeye göre Hıdır'ın hayatta olduğu ve insanların sıkıntılı zamanlarında yardıma yetiştiği söylenir durur. Bundan dolayı da bir yardım durumunda "Hıdır gibi yetişti" derler. Bazı deyimlere bile uydurulmuştur 'kul daralmazsa Hıdır yetişmezmiş' gibi.
Halbuki Hıdır'ın ne -halen- yaşadığına dair ne de kimseye yardım etmek gibi bir vazifesi olduğuna dair, Kur'anda ve Sahih Sünnette bir haber bulunmamaktadır.
Hıdır'ın yaşadığı inancına muhakkik âlimlerin eserlerinde rastlanamazken, Nusayrîler başta olmak üzere aşırı Şîîler (Gâliyye), Yezîdîler ve Dürzîler ve Sunni kesimden de tasavvuf ehli arasında önemli bir yere sahibdir. Hıdır'ın ölmüş bir insan olduğuna inandırmak, Onlara "dininizden dönün" demek gibi ağır gelir, çünkü Onlardan çoğu delilsiz sözlere, bu konudaki menkıbeleri nasslara tercih ederler.
Hıdır, Günümüzde de Yaşıyor mu? Kıyâmete Kadar Yaşayacak mı?
Hemen belirtelim ki bu anlayış sahiblerinin çok büyük bir kısmı tasavvufa ehlidir. Bunlar arasında Cunevd el-Bağdadi, Seri es-Sakati, Bişr el-Hafı, Muhyiddin ibn Arabi, Ebu Talib el-Mekki, İsmail Hakkı Bursevi, Hakim et-Tirmizi, İbrahim ibn Edhem, Mâruf el-Kerhi, -Amr ibn Dinar, el-Yafii gibi tasavvuf meşhurları bulunmaktadır.
Yaşadığına dair delil olarak da Hıdır'ın zaman zaman bu meşhurlardan kimileriyle görüştüğü ve belirli yerlerde Onlara göründüğü yolundaki mitolojik ve menkıbik iddialardır.
Nevevi, Hıdır'ın hâlâ aramızda yaşadığı, tasavvufcular, salah ve marifet ehli arasında bu konuda ittifak bulunduğu ve kendisini gördükleri, Onunla konuştukları, kendisinden bir takım bilgiler aldıkları, Ona sorular sorup cevablar aldıklarına dair hikayelerinin çokça bulunduğunu kaydeder. Bulunduğu mubârak yerlerin de sayılamayacak kadar çok ve gizlenemeyecek kadar açık bulunduğunu belirtir. (Nevevî, Tehzibu'l-Esma ve'l-Lugat, 1/176,-177; Sahihi Musliın Şerhi, 15/135-136, ibn Hacer, a.g. e., 6/310; el-Alusi, Rûhu’l-Meânî, 15/322)
Bu konuda İsrailiyyat olduğu kabul edilen birçok da rivayet vardır. Nitekim İbn Hâcer de, Hıdır'ın Aynu'l Hayat'tan içip ölümsüzlüğe kavuşması rivayetlerinin Vehb ibn Munebbih ve Onun gibi İsrailiyyat nakledenlerden çıktığını kaydetmektedir. (İbn Hacer el-Askalanî, ,a. g. e., 8/314, israiliyyat hakkında Remzi Nânaave Doç. Dr. Abdullah Aydemir'in "Tefsirde İsrailiyyat" kitablarına bakılabilir)
Zahir naslara dayanmayan İslam dışı birçok görüş ve davranışlarını tasavvvufcuların menkıbeler adı altında bu nevi esrarengiz ve ilham-keşf gibi şeylere dayandırmaya çalışması da bu işin ne kadar tutarsız olduğunu göstermektedir.
Hıdır Ölmüştür!
Şu anda yaşadığı ve kıyâmete kadar yaşayacağı anlayışı birçok yönden reddedilmiştir:
Hıdır'ın ölmüş olduğu, başta sahabe ve tabiîn olmak üzere tüm Buhârî, İbrâhim el-Harbî, Ebû Hayyân el-Endelüsî, Ebu’l-Ferec İbnu’l-Cevzî, Muhammed Abdurraûf el-Munâvî, Ahmed İbn Hanbel, İbnu’l-Esîr, Nevevî , İbn Kesîr, Takıyyuddin İbn Teymiyye ve Suyûtî olmak üzere birçok hadis ve tefsir âlimi Hıdır’ın hayatta olmadığını söyleyip Hıdır'ın ebedî yaşadığı inancını şiddetle reddederler; Onun yaşadığına dair nakledilen haberleri İbnu’l-Cevzî, Ali el-Kārî, Muhammed Dervîş el-Hût gibi hadis tenkidçileri tarafından reddedilmiştir.
İbn Kayyim el-Cevziyye de Hıdır’ın hayatına dair nakledilmiş rivayetlerin hepsinin uydurma olduğunu ifade etmiştir. (İbn Kayyim el-Cevziyye, el-Menâru’l-munîf, Sf: 67)
Hıdır’ın hayatta olmadığını ileri sürenler, Onun öldüğüne dair Kur’an’a ve sünnete dayanan ayrıca akli deliller zikretmişlerdir. Kur’an’ın, Muhammed’den (s.a.v.) önce birçok peygamberin gelip geçtiğini ve hiçbirine ebedî hayat verilmediğini
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ : Muhammed, ancak bir rasuldür. Ondan önce de rasuller gelip geçti. (Âl-i İmrân 144)
وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَۜ اَفَا۬ئِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ : Biz, Senden önce de hiçbir beşere ölümsüzlük vermedik. Şimdi Sen ölürsen, Onlar ebedî mi kalacaklar? (Enbiyâ 34),
كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ : Her nefsin ölümü tadacağını (Âl-i İmrân 185)
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ : Her nefs ölümü tadıcıdır. (Enbiyâ 35)
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ : Her nefs ölümü tadıcıdır. Sonra Bize döndürüleceksiniz. (Ankebût 57)
Alusi ve Salah Abdulfettah el-Hâlidi bunu maddeler halinde şöyle özetlemektedir:
a- Hıdır'ın yaşadığını söyleyenler, Onun bizzat Adem'in oğlu olduğunu iddia ediyorlar. Halbuki bunun ne kadar gülünç olduğu açıktır.
b- Hıdır, Nuh (a.s.)'dan önce olsaydı tufan sırasında O da gemiye binerdi. Buna dair hiçbir haber yoktur. Sonra gemiye binenlerin tümü eceli geldiğinde ölmüştür. Sadece Nuh'un mûmin oğullarının soyu devam etmiştir. Yüce Allah bunu "Ve Onun zurriyetini bâki olanlar kıldık" (Saffat 77) diyerek belirtmiştir.
c- Adem'in zamanından kıyâmete kadar bir insan yaşamış olsaydı , bu en büyük alamet ve delil olurdu. Yüce Allah delil olması için uzun sürdürüp dirilttiklerini Kur'an-ı Kerimde belirtmiş ve alamet yahud delil olması için zikretmiştir. Halbuki Hıdır'la ilgili hiç böyle bir şey olmamıştır.
d- Hıdır'ın yaşadığını söylemek Allah'ın takdiri hakkında bilgisizce konuşmaktır ve bu Kur'an ayetleriyle yasaklanmıştır.
e- Yaşadığına dair deliller, tasavvuf meşhurlarının anlattıkları hikayelerden/menkıbelerden öteye geçmemektedir. Acaba bunlar Hıdır'ın hangi alâmetini ve özelliğini biliyorlar ki kendilerine görünenin şeytan olmadığına hükmediyorlar?
f- Bilindiği gibi Hıdır, Musa'dan ayrıldı. Musa'dan ayrılmaya radı olan Hıdır, şeriat ölçüsü tanımayan, Cumua ve cemaat bilmeyen, ilim tahsil etmeyen ve ruhbanlık hayatı yaşayan birtakım cahillerle bir araya gelmeye nasıl radı olabilir?
Her biri "Hıdır bana tavsiyede bulundu, Hıdır bana söyledi, Hıdır bana göründü" deyip duruyorlar. Musa ile sohbetine son veren Hıdır acaba bunlarla sohbete nasıl radı oldu?
g- Hıdır'la görüştüğünü iddia eden kişiler "Biz Rasulullah'la görüştük, Onunla sohbet ettik, Ondan dinledik" gibi şeyler söyleyecek olurlarsa reddedilecekleri konusunda bütün ummet icma etmiştir. Böyle iken "Hıdır'la görüştük, Onunla oturduk, Ondan aldık" demeleri gibi sözlerine nasıl itibar?
h- Peygamber, "Musa hayatta olsaydı, mutlaka Bana tâbi olacaktı. (Ahmed İbn Hanbel ve Ebu Yâ'la rivayet etmiştir. Ayetlerde bu manalı delalel etmekledir. Ayrıca Ali el-Kari, Esraru'l-Merfua fi'l-Ahbari'l-Mevdua, 1/285, Beyrut, 1986) buyurmuştur. Hıdır da hayatta olsaydı elbette Rasulullaha tabi olacaktı. Halbuki buna dair sahih hiçbir şey yoktur. Sadece ashabdan bazı kişilerin ölümü üzerine Hıdır'ın Rasulullah'a tâziye için geldiği rivayeti vardır ki, Onun da muhaddis alimler doğru / sahih olmadığını söylüyorlar.
Nitekim İbn Kesir "Bu konudaki bütün hadisler gerçekten zayıftır. Dinde huccet olmaya elverişli değildir. Hikayelerin çoğunun da senedi zayıftır. Olsa olsa, sahabi ve benzeri masum olmayan ve yanılması mümkün olan kişilere kadar ulaşabilir" demektedir. (İbn Kesir, El-Bidaye ve’n-Nihaye, C. 1, Sf: 334, 336 -337)
Ebu'l-Ferec ibn el-Cevzi de bu konudaki hadislerin hepsinin uydurma olduğunu belirtmiştir. (Ebu'l-Farac ibn el-Cevzi, Ucaletıı'l-Muntazir fi Şerhi Haleti'l-Hıdr'dan naklen İbn Kesir, El-Bidaye ve’n-Nihaye, C. 1, Sf: 333 - 334)
i- Muslim ve diğer kitablarda, Peygamberin bir gün yatsı namazından sonra şöyle buyurduğu Abdullah ibni Ömer'den rivayet edilmiştir:
"Bu gece gördüğünüz mü? Şubhesiz 100 yıl sonra bugün yaşayanlardan kimse hayatta kalmayacaktır".
(Muslim, Ebu Davud, Tirmizi, İbn Hanbel)
Yine Muslim ve diğer kitabların rivayet ettiği bir şöyle buyurmuştur:
"100 yıl sonra bugün yaşayan hiçbir nefis yaşamayacaktır.
(Muslim, Tirmizi, İbn Hanbel)
Bu hadisler de gösteriyor ki, belirtilen, süreden sonra o gün Onlardan kimse sağ kalmayacaktır. Hıdır da o gün yaşıyor idiyse, O da "100 yıl sonra ölecekti, demektir.
Buhari'de, Hıdır ve İlyas'ın bugün de yaşayıp yaşamadıkları sorulmuş ve şöyle demiştir: "Bu nasıl mümkün olsun ki? Rasulullah (s.a.v.), vefatına yakın bir zamanda şöyle buyurmuştur: "Bugün yaşayanlardan hiçbir kimse 100 yıl sonra yaşamayacaktır."
Bu ve benzeri bütün deliller Hıdır'ın halen yaşamadığı ve ölümsüz olmasının söz konusu olmadığını göstermektedir. Zaten şu anda ve bundan sonra kıyamete kadar yaşamasının serî ve aklî makul hiçbir gerekçesi yoktur. (el-Alûsî, Rûhu’l-Meânî, 15/320-328; Muhammed İlyas, Ramazan Yusuf, 7/232; Huseyin ibn Mehdi el-Ğuneymî, Mearicu’l-Elbâb fî Menâhici’l-Hakk ve’s-Savâb, s. 49-50)
İbn Kayyim el-Cevziyye'nin -olması gereken- Hıdır inancı hakkındaki doyurucu tesbitlerini el-Menaru'l Munîf fi's Sahih ve'd Daîf kitabından aktarıyoruz:
Hıdır'ın hayatta olmadığına dair derli toplu delilleriyle İbn-i Kayyim el-Cevziyye zayıf ve uydurma hadisleri topladığı kitabında (İbni Kayyim el Cevziyye, El Menaru'l Munif Fi's Sahih ve'd Daif, Sf: 70 - 76) ummetin fesadını önleyici birçok çalışmanın yanı sıra bu konuda da doyurucu bilgiler vermektedir.
Hıdır'ın hayatına dair olan hadislerin hepsi de yalandır. Onun yaşadığına dair sahih tek hadis dahi yoktur.
Hıdır Hakkında Uydurma Hadislerden Bazıları:
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) mescidde idi, arkasından bir ses duydu. Ashab bakmaya gittiler. Bir de ne görsünler, Hıdır değil mi? (İbnu'l Cevzi Ucaletu'l Muntazır)
Hıdır ve İlyas her yıl buluşur. (İbn-i Adiy 2/740; Ukayli Duafâ 1/225; Mevzûât 1/195-196; İthaf 5/69,112; Beğavi, Sune 81-443; Zehebi, Mizan, 1845; Tezkere 108; İbn-i Adiy bu sözü hasen bin Rizzi'nin uydurduğunu söyler. Zehebi bunu ibn-i Huzeyme ve bir grup alimin İbn-i Zebdâ'dan naklettiğini ilave eder. Hadis âlimlerinden İmam Buhârî, Sâğânî, Aclûnî, Aliyyu’l-Kari, Deyba’, İbn Teymiyye, İbn Kayyim el-Cevziyye, İbn Hacer, Sehâvî, Suyûtî, Tarablusî, Zerkeşî, Abdulfettah Ebu Ğudde bu rivâyetin uydurma olduğunda hemfikirdirler.)
"Arafat'ta Cebrail, Mikâil ve Hıdır birleşir." (Beğavi, es-Sunne 443; Tenzîh, l/234; Mevzuat 1/196) diye başlayan uzun bir uydurmadır.
Hıdır konusunda İsrâiliyyât olduğu kabul edilen birçok rivâyet vardır. Nitekim İbn Hacer de Hıdır’ın aynu’l-hayattan (âb-ı hayat/ölümsüzlük suyu) içip ölümsüzlüğe kavuşması rivâyetlerinin Vehb İbn Munebbih ve onun gibi İsrâiliyyâtı nakledenlerden çıktığını kaydetmektedir (İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî, 8/314).
Âlimler ittifak etmişlerdir ki, Nuh (a.s.) gemiden indiğinde beraberindekiler ölmüş, sonra nesilleri ölmüş sadece Nuh (as.)'ın nesli kalmıştır. Bunun delîli (Saffât 37) Allah'ın: "Biz işte Onun zurriyyetini bâki kıldık" ayeti olup bu da "Hıdır'ın Nuh (a.s.)'dan önce sağ olduğu", görüşünü yok eder.
İbrâhim el-Harbî, Hıdır'ın ömrü ve hala hayatta olup olmadığından sorulunca "İşini gaibe havale eden yarısını alamaz. Bunu insanların arasına atan şeytandır." derdi.
Buhari'de "Hıdır ve İlyas'ın hâla diri mi? olduklarından sorulunca"
Şöyle dedi: "Bu nasıl olur? Halbuki efendimiz (s.a.v.) :
أرأيتكم ليلتكم هذه، فإن رأس مائة سنة منها، لا يبقى ممن هو على الأرض أحد
"Bu gün yeryüzünde hayatta olanlardan 100 yılın başına kadar yaşayan hiç bir kimse kalmayacaktır." buyurmuştur. (Buharî, Mevakît, Bab 41, Hadis no: 116; Muslim, Fazâil 217; Musned, 2/88, 121; Ebû Dâvûd, 4384; Ebu'l Ferec İbnu'l Cevzi, Zâdu'l Mesîr, 5/168; Abdurrezzak, 20534; Tirmizî, 2251; Hakim, 2/37; Beyhakî, 1/453, 9/7; Beyhakî, Delâil 6/500; Beğavî, 2/193)Nevevî şöyle demiştir: Burada kasıt, o gece yeryüzünde bulunan hiç kimsenin, bundan önce az yaşamış olsun çok yaşamış olsun, o geceden itibaren 100 yıldan sonraya kalmayacağıdır. Bu hadiste, o geceden sonra doğan kişinin 100 yıldan sonra yaşamasını engelleyen bir durum bulunmamaktadır.
: جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ : أَنْتُمْ خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ الْيَوْمَ
Câbir b. Abdullah (r.anh) diyor ki: Rasulullah (s.a.v.) : Hudeybiye günü sahâbe hakkında “Siz bugün yeryüzü halkının en hayırlısısınız” buyurdu: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ : أَنْتُمْ خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ الْيَوْمَ
(Buhari, Kitâbu’ş-Şurût, Bâb: Şurûtu’l-Hudeybiye, Hadis no: 2731 Fethu’l-Bârî tahkîkine göre)
عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كُنَّا يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ، فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْ) : “أَنْتُمُ الْيَوْمَ خَيْرُ أَهْلِ الأَرْضِ
Câbir (b. Abdullah) diyor ki; “Biz Hudeybiye günü 1400 yüz kişi idik. Peygamber (s.a.v.) bizim için, "Bugün Siz yeryüzü halkının en hayırlısısınız!" buyurdu."(Muslim, İmâre, 71, Hadis no: 1783)
Bu hususta bunlardan başka pek çok imam soruya tutuldu da şöyle dediler: "Senden önce de hiç bir beşere ebediyyet vermedik. Sen ölürsen Onlar ebediyen kalacak mı? (Enbiya 34)"
Bu hususta kendine soru yöneltilen Şeyhu'l-îslam İbn Teymiyye şöyle cevab verdi:
"Eğer Hıdır yaşamış olsaydı, Peygamber (a.s.v.)'a gelip Onun önünde cihada katılması ve Ondan öğrenim görmesi gerekirdi. Bedir harbi günü Peygamber Efendimiz (s.a.v.) :
اللَّهُمَّ إِنْ تَهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، لَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ
“Allah’ım! Eğer bu İslâm topluluğunu helak edersen, artık yeryüzünde Sana ibadet edilmez.” (Muslim, Hadis no: 1383, 1384; Musned, 1/32, 30) buyurmuştu. O topluluk tam 313 kişi idi, İsimleri, babaları ve kabilelerinin adları belli idi. O zaman Hıdır nerede idi ?Ebu'l Ferec Abdurrahmân b. el-Cevzî der ki: Hıdır'ın dünyada bâki olmadığına 4 tane delil vardır;
1- Kur'an
2- Sünnet
3- Âlimlerin, muctehidlerin icmâsı
4- Mâ'kul (Akıl)
Kur'an'a gelince;
Allah'ın şu kavlidir: "Senden öncede hiç bir beşere ebediyyet vermedik." (Enbiya 34)
Eğer Hıdır hayata devam etse idi "ebedileşmiş" olacaktı.
(İbnu'l Cevzî'nin bu adı geçen eserinden İbn Kesir, El-Bidaye ve'n-Nihâye, C. l, Sf: 334"te gayet tafsilatıyla nakleder. Onun Âl-i İmran 81 âyeti ile istidlalini, İbni Mes'udun görüşünü ve İbnu'l Cevzî'nin "Eğer Hıdır Peygamberse veya Veli ise bu (Al-i İmran) ayetinin Siyakına girer. Eğer Efendimiz zamanında sağ olsaydı, Onun Eşraf-ı Ahvâli, Efendimizin huzurunda, Ona indirilene inanmış olarak düşmanlarına karşı Ona yardım etmesi olurdu. Çünkü Veli ise Ebû Bekir (r.anh) Ondan daha hayırlıdır. Peygamberse, Musa (a.s.) Ondan efdaldir.
Musned'de Cabir (r.anh)'ın nakline göre Efendimiz (s.a.v.):
وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لَوْ أَنْ مُوسَى كَانَ حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا إِنْ يَتَّبِعَنِ
"Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederimki Musa (a.s.) hayatta olsaydı bana uymaktan başka bir şey yapamazdı" buyurdu. İşte dinden zarurî olarak anlaşılan budur." dediğini aktarır.İbnu’l-Cevzî diyor ki: Allah Teâlâ, "Eğer peygamberlerden biri hayatta olsaydı, Peygamberimize tabi olmak zorunda kalırdı" mânâsını veren ayetleri bize bildirmiştir.
Bu sebeble: "Bütün peygamberler yeniden diriltilmiş olsaydı bile, hepsi Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) uymak zorunda olurdu." Mirac dönüşünde Peygamberimizin diğer peygamberlere imam olması da bunun delilidir.
Bu gerçek anlaşılınca; Eğer Hıdır sağ olsaydı Muhammed ummetinden olur ve Onun şeriatına uymakla yükümlü olurdu. İsa (aleyhisselâm) da ahir zamanda indiğinde bu ummetten bir fert olarak inecek ve Muhammed’in şeriatıyla hükmedecek, kendi getirdiği İncil şeriatıyla değil.
Bu durum bilindikten sonra, Hıdır konusunda kalbi rahatlatacak bir nokta vardır ki Sahih veya hasen derecesinde, “Hıdır Efendimizle buluştu, Onun ordusuna katıldı, Onunla cihada çıktı” şeklinde tek bir haber bile yoktur. Böyle bir rivayet sahih kaynaklarda bulunmaz.)
Sünnete gelince;
حدثنا محمد بن رافع وعبد بن حميد (قال محمد بن رافع: حدثنا. وقال عبد: أخبرنا) عبدالرزاق. أخبرنا معمر عن الزهري. أخبرني سالم بن عبدالله وأبو بكر بن سليمان؛ أن عبدالله بن عمر قال:
صلى بنا رسول الله صلى الله عليه وسلم ذات ليلة، صلاة العشاء، في آخر حياته. فلما سلم قام فقال "أرأيتكم ليلتكم هذه؟ فإن على رأس مائة سنة منها لا يبقى ممن هو على ظهر الأرض أحد"
قال ابن عمر: فوهل الناس في مقالة رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك، فيما يتحدثون من هذه الأحاديث، عن مائة سنة. وإنما قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: لا يبقى ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحد. يريد بذلك أن ينخرم ذلك القرن
ش (فوهل الناس) أي غلطوا: يقال: وهل يهل وهلا، كضرب يضرب ضربا. أي غلط وذهب وهمه إلى غير الصواب. وأما وهلت، بكسرها، أهل، بفتحها، وهلا بفتحهما، كحذرت أحذر حذرا فمعناه فزعت. والوهل، بالفتح، الفزع. (ينخرم ذلك القرن) أي ينقطع وينقضي
Bize Muhammed b. Râfi' ile Abd b. Humeyd rivayet ettiler. Muhammed b. Râfi': Haddesenâ, Abd ise: Ahberanâ tâbirlerini kullandılar. (Dediler ki): Bize Abdurezzâk haber verdi, (Dedi ki): Bize Mâmer, Zuhri'den naklen haber verdi. (Demiş ki): Bana Salim b. Abdillah ile Ebû Bekr b. Suleyman haber verdiler ki, صلى بنا رسول الله صلى الله عليه وسلم ذات ليلة، صلاة العشاء، في آخر حياته. فلما سلم قام فقال "أرأيتكم ليلتكم هذه؟ فإن على رأس مائة سنة منها لا يبقى ممن هو على ظهر الأرض أحد"
قال ابن عمر: فوهل الناس في مقالة رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك، فيما يتحدثون من هذه الأحاديث، عن مائة سنة. وإنما قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: لا يبقى ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحد. يريد بذلك أن ينخرم ذلك القرن
ش (فوهل الناس) أي غلطوا: يقال: وهل يهل وهلا، كضرب يضرب ضربا. أي غلط وذهب وهمه إلى غير الصواب. وأما وهلت، بكسرها، أهل، بفتحها، وهلا بفتحهما، كحذرت أحذر حذرا فمعناه فزعت. والوهل، بالفتح، الفزع. (ينخرم ذلك القرن) أي ينقطع وينقضي
Abdullah b. Ömer (r.anhuma) şunu söylemiş: Bize Rasulullah (s.a.v.) hayatının sonunda bir gece yatsı namazını kıldırdı. Selâm verince ayağa kalkarak :
«Şu gecenize ne dersiniz? Hiç şubhe yok ki, bundan itibaren 100 senenin başında yeryüzünde olanlardan hiç bir kimse kalmayacaktır.» buyurdu.
(İbni Ömer demiş ki: Halk konuştukları lâflar arasında Rasulullah (s.a.v.)'in bu yüz sene hakkındaki sözü hususunda hataya düştüler. Rasulullah (s.a.v.) ancak bugün yeryüzünde olanlardan kimse kalmayacak, dedi. Bununla o asır halkının geçip gideceğini kasdetti.)
(Buhari, Kitâbu’l-İlim, Hadis no: 601; Muslim, Kitâbu’l-Fedâil, Bab Hadis no: 2537)
Bu sıhhatinde (Buhari ve Muslim tarafından) ittifak bulunan bir hadistir.
Muslim'in Sahih'inde geçtiğine göre,
حدثني يحيى بن حبيب ومحمد بن عبدالأعلى. كلاهما عن المعتمر. قال ابن حبيب: حدثنا معتمر بن سليمان. قال: سمعت أبي. حدثنا أبو نضرة عن جابر بن عبدالله،
عن النبي صلى الله عليه وسلم؛ أنه قال ذلك قبل موته بشهر. أو نحو ذلك "ما من نفس منفوسة، اليوم، تأتي عليها مائة سنة، وهي حية يومئذ
وعن عبدالرحمن صاحب السقاية عن جابر بن عبدالله، عن النبي صلى الله عليه وسلم. بمثل ذلك. وفسرها عبدالرحمن قال: نقص العمر
ش (وعن عبدالرحمن) هو معطوف على قول معتمر بن سليمان: سمعت أبي. فالقائل: وعن عبدالرحمن، هو سليمان والد معتمر. فسليمان يرويه بإسناد مسلم إليه عن اثنين: أبي نضرة وعبدالرحمن صاحب السقاية، كلاهما عن جابر.
Bana Yahya b. Habib ile Muhammed b. Abdi'l-A'la ikisi birden Mûtemir'den rivayet ettiler. İbnu Habib dedi ki: Bize Mûtemir b. Suleyman rivayet etti. (Dedi ki): Ben babamdan işittim. (Dedi ki): Bize Ebû Nadra, Câbir b. Abdillah'dan, O da Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'den naklen rivayet etti ki, Bunu vefatından 1 ay önce yahud o civarda söylemiş:عن النبي صلى الله عليه وسلم؛ أنه قال ذلك قبل موته بشهر. أو نحو ذلك "ما من نفس منفوسة، اليوم، تأتي عليها مائة سنة، وهي حية يومئذ
وعن عبدالرحمن صاحب السقاية عن جابر بن عبدالله، عن النبي صلى الله عليه وسلم. بمثل ذلك. وفسرها عبدالرحمن قال: نقص العمر
ش (وعن عبدالرحمن) هو معطوف على قول معتمر بن سليمان: سمعت أبي. فالقائل: وعن عبدالرحمن، هو سليمان والد معتمر. فسليمان يرويه بإسناد مسلم إليه عن اثنين: أبي نضرة وعبدالرحمن صاحب السقاية، كلاهما عن جابر.
«Bugün doğmuş hiç bir nefis yoktur ki : Üzerine 100 sene gelsin de, O gün sağ bulunsun!» buyurmuşlar.
(Muslim, Ashabu'l Fadile, Bab 220, Hadis no: 2538; Musned, 3/284, 305, 314; Hakim, 4/499)
Sikâye sahibi Abdurrahman'dan dâhi Câbir b. Abdillah'dan, O da Peygamber (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'den naklen bu hadisin mislini rivayet olunmuştur. Abdurrahman bunu ömrün kısalması diye tefsir etmiştir.
Muhakkik âlimlerin icmâına gelince:
Bundan sonra (İbnu'l Cevzî) Buhârî ve Ali b. Musa er-Rızânın "Hıdır ölmüştür", dediklerini ve Buhârî'nin Hıdır'ın hayatından sorulunca Peygamberimiz "Şu gecenizi görüyor musunuz? Çünkü bu geceden sonra gelecek 100 yılın başına bugün yaşayanlardan hiç kimse yeryüzünde, olmayacaktır" buyururken "bu nasıl olabilir" dediğini anlatır.
İbnu'l Cevzî der ki: "Hıdır öldü" diye hükmeden âlimlerin bazıları şunlardır:
İbrâhim b. İshak el-Harabî, Ebu'l Huseyin b. el-Munâdîdir. Bu ikisi dinde imam mertebesinde idiler ve İbnu'l Munadî "Hıdır sağdır" diyenlerin görüşünü çok çirkin bulurdu.
Kadı Ebû Yâ'la da Hıdır'ın öldüğünü, İmam Âhmed'in talebelerinden nakledip, ilim ehli birinin de "O sağ olsa Efendimize ' gelmesi vâcîb olurdu" diye ihticacını anlatır.
İbnu'l Cevzi devamla der ki: Bize imam Ahmed, Şureyh b; Nûman -Huşeym- Mucâlid - Şâ'bi - Cabir (r.anh) isnadıyla;
Nebi (s.a.v.): وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لَوْ أَنْ مُوسَى كَانَ حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا إِنْ يَتَّبِعَنِي
"Nefsim elinde olan Allah'a and olsun ki; Musa sağ olsaydı Bana tâbi olmaktan başka bir şey yapmazdı"
(Musned, 3/387, 338; Beyhakî, 2/11; Abdurrezzak, 10152, 19209; ibn-i Ebi Asım, Sunne, 1/27) buyurduğunu nakleder.
Hıdır ile buluşan Musa (a.s.) yolculuk esnasında gerçekleşen hadiselerin iç yüzüne sabredemediğinden Hıdır yanından uzaklaşmıştı. Bu yolculuğu anlatan Rasulullah (s.a.v.) şöyle dedi:
ال النبي صلى الله عليه وسلم: وددنا أن موسى كا نصبر فقص الله علينا من خبرهما، قال سفيان: قال النبي صلى الله عليه وسلم: يرحم الله موسى، لو كان صبر لقص علينا من أمرهما
Peygamber ﷺ buyurdu ki: “Keşke Musa sabredebilecek durumda olsaydı, Allah bize Onların (Musa ile Hıdır’ın) haberinden daha fazlasını anlatırdı.” (Buhârî, Enbiyâ, Bab 29, Hadis no: 3400)
Sufyan dedi ki;
Peygamber ﷺ buyurdu ki: “Allah Musa’ya rahmet etsin, keşke sabredebilseydi, o zaman Allah bize Onların işinden daha fazlasını anlatırdı.” (Buhârî, Enbiyâ, Bab 29, Hadis no: 3400)
İmam Buhârî (rahimehullah), bu Hadîs’i, Hıdır’ın hayatta olmadığına delil olarak getirmiştir. Bu görüşteki âlimler, "eğer Hıdır hayatta olmuş olsaydı, Rasûlullah’ın böyle bir temennide bulunmasına gerek kalmazdı. Allah, Onu Peygamberimizin huzuruna gönderir ve Ona hayret verici şeyler göstermesini sağlardı", demektedirler.
Saîd b. Cubeyr İbn Abbas'a, Nevf el-Bikâlî'nin Hıdır kıssasında sözü edilen Mûsâ'nın İsrâiloğulları'na gönderilen Mûsâ b. İmrân olmayıp başka bir Mûsâ olduğunu iddia ettiğini söylemiş, İbn Abbas da, "Allah'ın düşmanı yalan söylüyor" diyerek Ubey b. Kâ'b yoluyla Peygamber'den gelen Mûsâ merkezli uzunca rivâyeti nakletmiştir. (Musned, V, 117-119; Buhârî, İlim, 44; Enbiyâ, 27; Tefsir 18/3; Muslim, Fezâ'il, 170-173; Tirmizî, Tefsir 19/1)
Peki Nebi (s.a.v..) ile beraber Cumu'a ve cemaat namazını birlikte kılmayıp Onunla beraber Cihad etmeyen, Rasulullahın cenaze namazına bile katılmayan biri, nasıl sağ olabilir?
Görmüyor musun! İsa (a.s.) yer yüzüne indiğinde bu ummetin imamının arkasında kılıp, Peygamberimizin peygamberliğinde bir kusur, halel gelmemesi için öne geçmeyecek.
Ebul Ferec der ki: Hıdır'ın varlığını (kendince) isbat edip de, bu îsbatı dâhi içinde bulunan şeriattan uzaklaşmayı unutanın anlayışı ne kıttır!
Mâ'kul olan delîle gelince;
1- Onun sağ olduğunu isbat eden, O'nun Adem (a.s.)'in sulbunden gelme evladı olduğunu söyler ki, bu 2 yönden bozuk bir görüştür:
a) O takdirde Hıdır'ın ömrü /yaşı, Tarihçi Yuhannâ'nın kitabında belirttiğine göre Hıdır 6000 yaşında eder. Böyle bir ömür insan için söz konusu olamaz.
b) Eğer Adem'in sulbunden gelme evladı olsaydı, veya iddia ettikleri gibi çocuğunun çocuğundan olma dördüncü insan ve Zulkarneyn'in veziri olsaydı, Onların vücut yapıları bizim yaratılışımız gibi değil aksine boyu ve eni çok fazla olurdu.
Sahihayn'da da
حدثنا يحيى بن جعفر: حدثنا عبد الرزاق، عن معمر، عن همَّام، عن أبي هريرة
عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : " خلق الله آدم على صورته، طوله ستون ذراعاً، فلما خلقه قال: اذهب فسلم على أولئك، نفر من الملائكة، جلوس، فاستمع ما يحيونك، فإنها تحيتك وتحية ذريتك، فقال: السلام عليكم، فقالوا: السلام عليك ورحمة الله، فزادوه: ورحمة الله، فكل من يدخل الجنة على
"صورة آدم، فلم يزل الخلق ينقص بعد حتى الآن
Ebu Hurayra'den rivayete göre; عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : " خلق الله آدم على صورته، طوله ستون ذراعاً، فلما خلقه قال: اذهب فسلم على أولئك، نفر من الملائكة، جلوس، فاستمع ما يحيونك، فإنها تحيتك وتحية ذريتك، فقال: السلام عليكم، فقالوا: السلام عليك ورحمة الله، فزادوه: ورحمة الله، فكل من يدخل الجنة على
"صورة آدم، فلم يزل الخلق ينقص بعد حتى الآن
"Nebi (s.a.v.) şöyle buyurdu: Allah, Adem'i kendi suretinde 60 zira' boyunda yarattı.
Onu yaratınca: "Git de oturmakta olan şu melekler topluluğuna selam ver de sana ne şekilde cevab vereceklerini dinle. Çünkü Onların Sana verecekleri cevab hem Senin selamın, hem zurriyetinin selamı olacaktır", buyurdu.
Adem gidip: es-Selamu aleykum deyince, Onlar da: es-Selamu aleyke ve rahmetullah deyip, ona fazladan "ve rahmetullah"ı eklediler. İşte cennete girecek olan herkes, Adem'in sureti üzere girecektir. Ama Ondan sonra şimdiye kadar hilkat hep eksilip durmaktadır."
(Buhari, Kitabu'l İstizan, Bab 1, Hadis no: 6227; Muslim, Cennet, bab, 11, Hadis no: 2841; Ahmed bin Hanbel, Musned, 2/315 Hadis no: 24567; Ebû Avâne 1/158; Abdurrezzak Musannef - Yetmiş zira ile- Hadis no: 19435)
Hıdır'ı gördüğünü söyleyen hiç bir kimse Onu bu irilikte ve insanların en kıdemlisi olarak görmüş değildir.
2- Hıdır, Nuh'tan önce var ise gemiye Nuh (a.s.) ile binmesi gerekirdi. Böyle bir şeyi nakleden kimse yoktur.
3- Âlimler ittifak etmişlerdir ki, Nuh (a.s.) gemiden indiğinde beraberindekiler ölmüş, sonra nesilleri ölmüş sadece Nuh (as.)'ın nesli kalmıştır. Bunun delîli Allah'ın: "Biz işte Onun zurriyetini bâki kıldık" (Saffât 37) ayeti olup, bu da "Hıdır'ın Nuh (a.s.)'dan önce sağ olduğu", görüşünü yok eder.
4- Hem bu doğru olup insan oğlundan biri doğduğu günden bu dünya'nın sonuna kadar sağ olsa, doğumu da Nuh'tan önce olsaydı, elbette bu en büyük ayet ve şaşacak bir şey olur, bu haber Kur'anda çok yerde geçerdi. Çünkü en büyük Rububiyyet ayetlerinden olurdu. Allah (c.c.) Kur'an'da sadece peygamberlik yaptığı 950 yıl olduğunu haber verip, Onu bir (mucize) ayet sayar. Ya hayatın sonuna kadar ömür verdiği ne olur? Bunun için ilim ehli birisi (İbrâhim el-Harbî) "bu fikri insanlar arasına ancak şeytan atmıştır." demiştir.
5- Hıdır'ın hayatıyla ilgili görüş; Allah üzerine ilimsizce yüklenmiş bîr görüş olup bu da Kur'an'ın nassıyla haramdır.
İkinci mukaddime gayet açıktır. Birinci ise: Eğer Onun 'hayatı sabit ise Ona ya Kur'an delâlet ederdi, ya sünnet veya İcmâ-ı ummet delâlet ederdi. İşte Allah'ın Kitab'ı, Onun neresinde Hıdır'ın sağ olduğu? İşte Raslullah'ın sünneti, Onun neresinde böyle bir delâlet var? İşte Ummet'in âlimleri, Onlar Hıdır'ın sağ olduğuna icma ettiler mi?
6- Hıdır'ın sağ olduğunu savunanların tek tutanakları, anlatılan menkıbeler, hikayelerdir.
Adamın biri Hıdır'ı gördüğünü söyler. Aklı olan için, ne şaşacak iş. Hıdır'ın belli bir alâmeti var da gören Onu tanıyor mu? Bunların çoğu gördükleri şahsın "Ben Hıdır'ım" demesine aldanıyor. Mâlumdur ki böyle bir sözü ortaya atanın sözünü Allah'tan bir delil olmadan tasdik câiz olamaz. Peki Hıdır'ı gördüğünü söyleyen adama kendinin Hıdır olduğunu söyleyenin yalancı değil de doğru biri olduğu nereden mâlum oluyor?
7- Hem Hıdır Allah'ın Kelîm'i İmran oğlu Musa (a.s.)'dan ayrılıp Onunla arkadaşlığa devam etmedi, Ona "İşte bu, Benimle Senin arandaki ayrılıktır" dedi. (Kehf 78) Nasıl olur da Musa (a.s.) gibi bir Peygamber'den ayrılıp gitmeyi kendi nefsine radı görür de sonra cahil ve şeriat dışı giden, Cumua'ya ve cemaata gelmeyen, ilim meclislerine ayak basmayıp şeriattan hiç bir şey bilmeyen bu dervişlerle birleşmeye nasıl radı olur? Bunların her biri "Hıdır dedi ki", "Bana Hıdır, geldi", "Hıdır tavsiye etti" diye atar dururlar.
Hayret doğrusu! Demek Hıdır, Allah’ın Kelîm’inden ayrılacak ve abdest almayı bilmeyen, namazın hükmünü kavramayan cahillerin peşinden sürüklenecekmiş ha…
8- Hem Muhammed ummeti, "Ben Hıdır'ım" diyen kimse hakkında, O kimse "Ben Allah Rasûlu'nü şöyle şöyle söylerken işittim" demiş olması farz edildiğinde, dinde Onun sözüne iltifat edilmez ve kendisi ile ihticac edilmez. Tâ ki Rasûlullah'a gelmediği ve Ona bîat etmediği ya da bu cahil kendisi Ona gönderilmediğini söyleyene kadar. Bunda küfürden bir şeyler vardır.
9- Eğer Hıdır sağ olsaydı elbette kâfirlere karşı cihadı, Allah yolunda alakası ya ordu saffında bir saat yer alması Cumua'ya, cemaata gelmesi ve ilim öğrenmesi kendisi için vahşi hayvanlar arasında ıssız yerlerde ve tenha çöllerde dolaşmasından daha hayırlı olurdu. Böyle yapması ise en fazla ayıplanmasına ve tâ'n edilmesine sebeb olmaz mı?
(İbn Kayyim el-Cevziyye, Elmenâr'ul Munîf fi’s-Sahîh ve’d-Daîf, Tahkik Terceme ve Tâ’lik Muzaffer Can, Cantaş Y., İst. 1992, Sf: 69 - 76)
Sahabe’den "Hıdır Yaşıyor" Diyen Var mı?
Sahabeden bunu söyleyen bir kişi bile yoktur. Aksine sahabeden gelen bütün rivayetler Hıdır’ın öldüğünü ima eder.
İbn Abbas (r.anhuma) لَوْ كَانَ حَيًّا لَقَطَعْنَا الْبَحْرَ مَعَهُ “Eğer Hıdır hayatta olsaydı, Onunla denizi geçerdik.”
(İbn Teymiyye, Mecmû‘u’l-Fetâvâ, C. 4, Sf: 337; İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n Nihaye, C. 1, Sf: 332)
Ali b. Ebî Tâlib’in zamanında yaşayan herkes için belirttiği “100 yıl geçmeden kimse kalmaz” hadisi (Buhârî, 601; Muslim, 2538)
Selef âlimleri bu hadisi Hıdır’ın da öldüğüne delil almıştır. (İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n Nihaye)
Tâbiîn’den “Hıdır Yaşıyor” Diyen Var mı?
Tâbiînden hiç kimse bunu söylememiştir.
Katâde (ö. 117 h.) : “Hıdır çoktan ölmüştür.” (İbn Kesîr, Kehf suresi 65. ayet tefsiri)
İkrime (ö. 105 h.) : “Hıdır’ın yaşadığı iddiası Yahudi ve Hristiyanların rivayetlerinden gelmiştir.” (İbn Teymiyye, Fetâvâ, C. 4, Sf: 338)
Mucâhid (ö. 104 h.) : Ona ait hiçbir rivayette Hıdır’ın yaşadığı geçmez; tersine bütün nakiller ölmüş kabul edilir.
Selef Ulemasından (İlk 300 yıl) “Hıdır Yaşıyor” Diyen Kim Var?
Selef döneminden hiçbir muhaddis, fakih veya mufessir “Hıdır hâlâ yaşıyor” dememiştir. Aksine tamamı reddetmiştir:
İmam Buhârî
İmam Ahmed
İmam Şafiî
İmam Malik
İmam Nevevî
İbn Teymiyye
İbn Kesîr
İbn Kayyım, Hepsi “Hıdır hayatta değil, ölü” görüşündedir.
Tarihçiler ve Hadisçiler
Bazı tarihçiler ve târih kitablarında Hıdır’a özel uzun ömür verildiği, özellikle Deccâl’i yalanlamak veya belirli olaylarda görev almak için dünyada yaşadığına dair rivayetler geçer. Ancak bunlar tarihî veya menkıbe tarzı rivayetlerdir, sahih hadis kriterlerine uymaz. Dolayısıyla Ehl-i Sünnet âlimleri bu tür rivayetleri kabul etmez.
İbn Kayyim ve Ebu’l-Ferec el-Cevzî
Ebu’l-Ferec İbnu’l-Cevzî: Hıdır’ın bâki olduğu veya özel olarak ömrünün uzatıldığı iddialarını reddeder; rivayetlerin çoğunu uydurma olduğunu bildirir.
İbn Kayyim el-Cevziyye de, eserlerinde Hıdır’ın bâki olmadığı ve rivayetlerin çoğunun aklî ve naklî olarak çürütülebileceğini açıklar. (İbn Kayyim el-Cevziyye, El-Menâr’ul Munîf, Sf: 69 - 76)
Yusuf el-Karadavî de şöyle demiştir:
Bazı insanlar Hıdır’ın, Mûsâ’dan sonra İsa zamanına kadar, sonra da Muhammed (s.a.v.)’in zamanına kadar yaşadığını, günümüze dek yaşamakta olduğunu, kıyamete değin de yaşayacağını söylemektedirler. Falan kimseyle karşılaştığına, falan kimseye hırka giydirdiğine ve falanca kimseye söz verdiğine dair bazı hikâyeler, kıssa ve rivâyetler uydururlar, hatta Cenab-ı Allah’ın Onu yetkili bir görevli olarak yeryüzüne indirmiş olduğuna dair efsaneler düzerler.
Bunların zannettikleri gibi Hıdır (a.s.)’ın sağ ve mevcut olduğuna delâlet eden kesin deliller yoktur. Tam bunun tersi istikamette olan deliller vardır. Hıdır’ın sağ olmadığına dair Kur'an’dan, Sünnetten, akıldan ve muhakkik âlimlerin ettikleri icmâdan deliller vardır.
İbrahim el-Harbî’ye Hıdır (a.s.)’ın hâlen hayatta olup olmadığını sorduklarında, İbrahim şu cevabı vermişti:
"Halk arasında karşılaşılan bu şahıs, şeytandan başkası olamaz." İbrahim el-Harbî ile Buhârî dışındaki birçok imam da kendilerine bu konuda soru sorulduğunda, Kur'an-ı Kerim’den şu âyeti cevab olarak okumuşlardır: "Biz, Senden önce hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi Sen vefat edersen, Onlar ebedî mi kalacaklar?" (Enbiyâ, 34)
Şeyhu'l İslâm İbn Teymiye’ye bu konuda fikri sorulduğunda şöyle demişti:
"Hıdır eğer sağ olsaydı, Peygamber (s.a.v.)’e gelerek Onun yanında cihad edip Ondan ilim öğrenmesi gerekirdi. Oysa ki, Bedir gününde Peygamber şöyle duâ etmiştir: 'Allah’ım, bu (mucahidler) topluluğunu (savaşta) helâk edersen, yeryüzünde artık Sana ibadet edilmez.' Bedir savaşına katılan Müslümanların sayısı 313 erkekten ibarettir ki Onların adları bellidir. Hani o zaman Hıdır neredeydi?"
Kur'an, Sünnet ve muhakkik İslâm bilginleri, Hıdır’ın sağ olmadığını haber vermektedir. Hıdır (a.s.) eğer insansa, ebedî olamaz. Çünkü, bir insanın ebedî kalmasını Kur'an ve Sünnet reddetmektedir. Eğer Hıdır hayatta olsaydı, Peygamber (s.a.v.)’in yanına gitmesi gerekirdi. Zira, Peygamber (s.a.v.) bir hadis-i şeriflerinde buyuruyorlar ki: "Vallahi, Mûsâ eğer hayatta olsaydı, Bana tâbi olmaktan başka yapacak bir şeyi kalmazdı." Bu hadisi Ahmed bin Hanbel, Câbir b. Abdullah’tan rivâyet etmiştir.
Hıdır’ın bu uzun asırlar boyunca çöllerde, kurak arazilerde ve dağlarda yaşamını sürdürmesinin, (bu inanışta olanlara göre) faydası ve hikmeti nedir? Bunun ardında şer'î ve aklî bir fayda yoktur. Bunun tek sebebi şu olsa gerektir:
İnsanlar her zaman garibliğe, acayipliğe, kıssalara ve efsanelere meylederler. Kendi hayallerini işleterek bazı tasvirlerde bulunurlar. Sonra da bu tasvirlerine dinî bir görünüm verirler. Dinî görünüme büründürülen hayal mahsulü bu efsaneler de, basit insanlar nezdinde revaç bulurlar. Bu efsaneleri kendi dinlerinin parçası sanırlar. Oysa ki, bu gibi şeylerin dinle uzaktan yakından hiçbir ilişkisi yoktur. Hıdır hakkındaki hikâyeler, delilsiz ve mesnetsiz birer uydurmacadan ibarettir. (Yusuf el-Kardavî, Çağdaş Problemlere Fetvalar, Sf: 207 - 210)
Hıdır Halen Yaşıyor(!) Diyenler
Nevevî, İbn Hacer el-Askalânî ve Bedreddin el-Aynî Hıdır konusuna genişçe yer veren muelliflerin başında gelir. (Nevevî, XV, 135-147) İbn Hacer, hem Sahîh-i Buhârî şerhinde (Fethu'1-bâri, XIII, 181-186; XVIII. 6-24) hem el-İsâbe'de Hıdır'dan bahseder ve bilhassa ikinci eserde konuyu mustakil başlıklar altında ele alır. (1, 429-452) Kendisi Hıdır'ın yaşamadığı görüşüne temâyül gösterdiğini söylemekteyse de Hıdır'ın hayatta olduğuna dair nakillerin de bir yekûn teşkil ettiğini ve Onun öldüğünü kabul edenlerin ileri sürdükleri delillerin te'vile musait olduğunu belirtmektedir. (İbn Hacer el‑Askalânî, ez-Zehru'n-Nadır fî Nebei'l-Hadır, Sf: 82-83) Yine bir Buhârî şârihi olan Bedreddin el-Aynî de aynı mahiyette açıklamalar yapar. (Umdetu'l-kârî, XIII, 34-38; XV, 288-298)
Hıdır'la ilgili rivâyetler zayıf ve mevdu hadisleri konu edinen hadis literatüründe de önemli bir yer tutmaktadır. Bunlara Örnek olarak İbnu'l-Cevzî'nin el-Mevzûât'ı (l, 195-200), İbn Kayyım el-Cevziyye'nin el-Menâru'l-Munîf'i (Sf: 67-76), Suyûtî'nin el-Le'âli'l-Masnû’'sı (I, 164 vd.) ve Ali el-Kârî'nin Mevzû'ât'ı (Sf: 112) zikredilebilir.
Hıdır'ın Halen Yaşamış Olacağı Neden ehl-i Tasavvufça Mûteber Kabul Edilmiştir?
Kur'an-ı Kerimdek, Musa a.s. ile Hıdır kıssası başlangıcından beri en çok tasavvuf çevrelerini ilgilendirmiştir. Bunun sebebi, kıssanın âdeta tasavvufun iki ana ilkesi olan irşadı ve ilm-i ledunnü temsil etmiş olmasıdır. Zira kıssada Allah'ın, kendisine Mûsâ'nın bilemediği bir ilim (ilm-i ledün) verdiği kul (Hıdır) Mûsâ'ya kılavuzluk (irşad) etmektedir. Kıssa bundan dolayı daha IX. yüzyıldan itibaren tasavvuf çevrelerinde özel bir ilgiye mazhar olmuş ve buna tasavvufun ruhuna uygun bir yorum getirilmiştir. Bu yorumda Hıdır murşidi, Mûsâ muridi temsil etmektedir. Hıdır'ın abdalların reisi olarak en yüksek murşid mevkiine oturtulması tasavvufun gelişiminde önemli bir dönüm noktası teşkil etmiş, birçok sûfi Hıdır tarafından irşad edildiğini ve Onunla görüşüp sohbet ettiğini söylemiştir.
Mutasavvıflar genellikle Hıdır'ın velî olduğunu kabul etmişler, Onu melek veya peygamber olarak tanıtan rivâyetleri mûteber saymamışlardır. Hıdır'ın hayatta bulunduğunu söyleyen mutasavvıflar pek çok sûfî ve velînin, hatta sıradan kişilerin Onu gördüklerine, kendisinden öğüt ve duâ aldıklarına, bazı durumlarda Hıdır'ın Onlara yol gösterdiğine, yardımcı olduğuna, ism-i â'zamı öğrettiğine dair birçok menkıbe rivâyet ederler. Bunların en meşhuru İbrahim b. Edhem'in sahrada Hıdır'ı gördüğünü, Onun uyarısıyla zuhd yoluna girdiğini ve kendisinden ism-i â'zamı öğrendiğini anlatan menkıbedir. (Sulemî, Sf: 31, 34) Aynı şekilde İbrahim el-Havvâs da Hıdır'ı Sînâ çölünde görmüş ve kendisinden bilgi almıştır. (Ebû Nuaym, IX, 187; İbn Hacer, 1, 446) Yine Bâyezîd-i Bistâmî'nin Hıdır'la birlikte yürüdüğü, Bişr el-Hâfî, Feth el-Mevsılî ve Mâ'rûf-i Kerhî'nin Hıdır'ı gördükleri. Hakim et-Tirmizî'ye Hıdır'ın yol gösterdiği anlatılır. Hıdır'ı görme ve Ondan öğüt alma olayına sonraki mutasavvıflarda daha sık rastlanır. Serrâc, ledün ilminin kaynağı olarak gördüğü Hıdır'ın, Ali ile görüştüğünü kaydeder (el-Lüm’a, Sf: 179). Kuşeyrî çeşitli vesilelerle Hıdır konusuna temas ederek Onun bir velî olduğunu belirtir. (er-Risâle, Sf: 475). Hucvîrî ise Ondan Hıdır peygamber diye söz eder. (Keşfu’l-Mahcub, Sf: 257) Gazzâlî de Hıdır'la ilgili menkıbeler nakletmiştir. (İhyâ, IV, 245, 257, 345)
Muhtemelen ilk defa İbnu'l-Arabî, Hıdır'la bir kere görüştüğünü ve Ondan hırka giydiğini ifade ederek Hıdır'la tasavvuf kültüründe önemli bir yere sahib bulunan hırka konusunu irtibatlandırmış oldu. Bâdisî ve İbnu'z-Zeyyât et-Tâdelî gibi Kuzey Afrikalı tasavvufî tabakat yazarları velîleri anlatmaya Hıdır'la başlamışlardır. Abdulhâlik-ı Gucdüvânî'nin doğacağını Hıdır'ın önceden haber verdiği (Reşehât Tercümesi, Sf: 29), aynı sûfînin zikr-i hafiyi Hıdır'dan öğrendiği ve Hâcegân silsilesinin "hâce" unvanıyla anılan Hıdır'la başladığı kabul edilir. Hıdır inancı Yesevîlik'te ve dolayısıyla Türkistan tasavvufunda da önemlidir. İnanışa göre Ahmed Yesevî'nin babası Şeyh İbrahim 10.000 muridiyle birlikte Hıdır'a arkadaş olmuştu. Yine Şeyh İbrahim'in, halifesi olan Şeyh Mûsâ'nın kızıyla evlenmesine de Hıdır delâlet etmişti. Bizzat Ahmed Yesevî Hıdır'la görüşür ve irşadlarından faydalanırdı. Hatta tarikatında önemli bir yer tutan "zikr-i erre"yi Ona Hıdır telkin etmişti. Yesevîlik'teki tarikat asası da Hıdır'dan kalmadır. Suleyman Ata hikemî Şiirler söyleme yeteneğini Hıdır'ın duâsı sayesinde kazanmış (Köprülü, Sf: 32, 37, 74, 89), Aziz Mahmud Hudâyî Celvetiyye'deki Hıdır kıyamı (nısfı kıyam) zikrini Hıdır'dan almıştı.
Mutasavvıflar ve tarikat ehli, bir muridin şeyhi huzurunda uyması gereken temel kuralların Mûsâ - Hıdır kıssasında mevcud olduğuna inanmıştır. Bunların en önemlisi şeyhin huzurunda susmak, kalben bile olsa itirazdan sakınmak, onun ledün ilmini bildiğini kabul etmek, şeriata aykırı gibi görünen bazı sözleri ve davranışları karşısında bile şeyhi hakkında şubheye düşmemek ve ona kayıtsız şartsız teslim olmaktır. (İsmail Hakkı Bursevî, III, 502; Ocak, İslâm-Türk İnançlarında Hıdır, Sf: 82-98)
Hıdır'ın ebedî yaşayacağını kabul edenler; Ulemâdan ziyade mutasavvıflar ve halk arasında yaygın olan fikir budur. Ama ulemâ arasında da bazan bu görüşü paylaşanlara rastlanılmaktadır. Bunların genel olarak sûfî çevrelerle temasta olan ulemâ olduğu söylenebilir (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 68)
(Bu çevreler tarafından rivâyet edildiğine göre Hıdır) Ali'nin vefatında gelip cenaze merasimine katılmış ve Ehl-i Beyt'e başsağlığı dilemiştir. Huseyin (r.anh) şehid olduğu zaman, arkasından mersiye okumuştur. Bütün bu inançlar, Hıdır'ın üzüntülü ve felâketli günlerde Peygamber sülalesinin temsilcisi olduğuna inanıldığını gösterir. (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 70)
İbn Kesîr de aynı şekilde bu tip hikâyeleri özetledikten sonra, bunların en çok Nevf b. Fudâle el-bekkâlî ve Kâ'bu'l Ahbâr gibi Yahudi asıllı râviler tarafından rivâyet edildiğini bildirir; tenkidlerini yaparak bunlara inanılmamasını özellikle tekrarlar. (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 69 - 107 nolu dipnot)
Tasavvuf çevreleri İlyas Peygamber'e, Hıdır'a verdikleri önemin yarısını bile vermemişlerdir. Üstelik, âyetlerde İlyas'ın iki defa ismen zikredilmesine karşılık, Hıdır adının bir kere bile kullanılmadığını bir defa daha hatırlamak lâzımdır . (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 79)
Hemen her mutasavvıf zımnen de olsa, Mûsâ yanında Hıdır'a daha üstün bir mertebe tanıdığını imâ eden ifadeler kullanmaktan çekinmez. Çünkü Onların nazarında Mûsâ Şeriatı, Hıdır ise, tasavvuftaki en üst mertebeyi, yani Hakikati temsil etmektedir. (Bilindiği gibi Mûsâ, Kur'ân-ı Kerim'de zikredilen peygamberler arasında "6 büyük peygamber" (ulu'l-azm)'den biri olarak yüksek bir mertebe işgal eder. Ayrıca "Kelîmullah" yani Allah ile konuşan kişi lakabını almıştır. Buna rağmen Onun Hıdır karşısında ikinci derecede tutulması, gerçekten Hıdır'ın mutasavvıflar arasındaki mevkiini son derece iyi anlatan bir durumdur.) (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 88 ve 30 nolu dipnot)
“Tasavvuf, önceleri zuhd hayatı şeklinde algılanırken, sonraları, çevreden aldığı kollarla gittikçe büyüyen bir nehir gibi, alabildiğine yabancı kültürle beslenmiştir. İslâmî temellere dayandığını göstermek için de kendine Kur'an, Sünnet ve sâlih selefin hayatından birtakım İslâmî temeller aramış veya iddia etmiştir. Bunlardan biri Kehf sûresinde geçen Mûsâ ile "Sâlih Kul" kıssasıdır.
Tasavvufçular sûredeki sâlih kulu "Hıdır" adında ermiş bir kişi olarak nitelemiş ve anlatılan kıssanın mânâlarını, hedeflerini ve mesajını tahrif ederek tasavvuf inancının temellerinden biri yapmışlardır. Bu kıssaya dayanarak zâhir bir şeriat ve ona muhâlif bâtın bir hakikat bulunduğunu, şeriat âlimlerinin hakikat âlimlerinin birtakım düşünce ve uygulamalarını yadırgaması veya eleştirmesinin yanlış olduğunu söylemiş, peygamber değil, bir veli kabul ettikleri "Sâlih Kul"a (Hıdır), Mûsâ'nın itirazının nasıl anlamsız ve tuhaf bir şey ise, şeriat âlimlerinin de hakikat âlimlerini eleştirmesi veya Onlara itiraz etmesinin yersiz ve anlamsız olduğunu iddia etmişlerdir. Yanlış olarak, velî olduğunu söyledikleri Hıdır'ın vahiy ve ilham aldığını, akaid ve şeriat sahibi olduğunu söylemiş, peygamber olduğu kesin olan Mûsâ'yı da Onun emrine vermiş, bunu tasavvuf anlayışı için temel kabul etmişlerdir.
Hıdır'ın peygamber değil veli olduğunu, kıyâmete kadar yaşayacağını, peygamberlere gelen vahiy yolundan ayrı bir yolla kendisine Ledunnî ilim dedikleri bâtınî bir ilim geldiğini, bu ilmin Peygamber’in peygamberliğinden önce ve sonra her zaman bütün velilere indiğini, bu ilimlerin peygamberlere gelen ilimden daha üstün ve daha büyük olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim, veli olan Hıdır'ın işlediği bazı fiillerin anlamını ve izahını Mûsâ, peygamber olduğu halde bilememiş ve veli olan Hıdır'a uymak zorunda kalmıştır. Üstelik Hıdır'dan birtakım bilgiler öğrenmek için onun yanına gitmiştir, diye iddia etmişlerdir.
Yine veli olduğu halde Hıdır, nasıl peygamber olan Mûsâ (a.s.)'dan daha büyük ve daha bilgili ise, ummetin velilerinin de şeriatın zâhirini bilen peygamberden daha büyük ve daha bilgili olduğunu, aynı şekilde hakikat âlimleri olan evliyâ yahud tasavvufçuların şeriat (zâhir) âlimi olan âlimlerden daha büyük olduğunu ileri sürmüşlerdir.
Yine, Hıdır'ın evliyâ ile buluştuğu, bu hakikatleri Onlara öğrettiği, kendilerinden tasavvufî ahidler aldığını söylemiş, tasavvufî hakikatlerin şeriat hakikatinden farklı olduğu ve bundan dolayı her velinin mustakil şeriatı bulunduğunu belirtmişlerdir.
Tasavvufçular, Sâlih Kul kıssasından öyle hurâfeler ve akıldışı şeyler çıkarmışlardır ki, Onlardan kimileri Sâlih Kul'un (Hıdır'ın) ayrı bir şeriata sahib olduğu için namaz kılmadığını, kimileri de namaz kıldığını ve Hanefî mezhebine göre, bazıları da Şâfiî mezhebine göre kıldığını söylemiştir. Kimileri de birtakım zikirleri doğrudan Hıdır'dan aldığını iddia etmiştir.
Tasavvufçular, bununla da yetinmeyerek İslâm âleminin değişik yerlerini Hıdır'ın makamı saymış, Hıdır'ın orada ya oturduğunu veya bir tasavvufçu ile orada buluştuğunu iddia etmişlerdir. Onun için birçok yerde Ona bir makam veya bir kabir uydurmuşlardır. Orada kurbanlar kesilmiş, taşlar öpülmüş ve o yerin eşyası ile teberruk edilmiştir. Ziyaretin kapısına da haraçları toplayan bir bekçi dikmiş ve geçim vasıtası yapmışlardır.
(Hatay’ın Samandağ İlçesi’nde bulunan Hıdır Makamı)
Hıdır'ın Şâfiî mezhebine göre namaz kıldığını söyleyen tasavvufçular olduğu gibi, Hanefî mezhebine göre kıldığını söyleyenler de vardır. (Abdurrahman Abdulhalik, el-Fikru’s-Sûfî fî Da’vi’l-Kitab ve’s-Sünneh, Kuveyt, 1986, Sf: 137-138)
Hıdır'ın, Ebû Hanife'den şeriat dersleri aldığı da şöyle anlatılmaktadır: "Hıdır, her sabah namazdan sonra Ebû Hanife'nin ders halkasına geliyor ve ondan şeriat ilmini öğreniyordu. Ebû Hanife ölünce, Hıdır şeriat ilmi tahsilini tamamlayabilmek maksadıyla kabrinde diri olması için Allaha duâ etti. Her gün Ebû Hanife'nin kabrinin başına geliyor ve kabrinden konuşan Ebû Hanife'den şeriat ilmi tahsilini sürdürüyordu. Hıdır, ölen Ebû Hanife'den şeriat ilmi tahsilini tamamlamak için 15 sene böyle devam etti." (Hüseyin İbn Mehdi el-Ğuneymi, Mearic, Sf: 4, Daru'l-Erkam, 1988)
Bektaşîlik'te 12 posttan biri olan mihmandarlık postunun sahibinin Hıdır olduğuna İnanılır (Ahmed Rıfat, Sf: 281; Ocak, İslâm-Türk İnançlarında Hıdır, Sf: 168). Hıdır bazan Ali (r.anh)'nin adı olarak da kullanılır. "Mihman Ali'dir" sözünde bu noktaya işaret vardır. Ahzâb kitaplarında kaydedilen bazı önemli hizb ve virdlerin de Hıdır tarafından öğretildiği kabul edilir. Bu örneklerde olduğu gibi mutasavvıflar tasavvuf ve tarikatlarda büyük önem verilen hırka, zikir ve tarikat esasları gibi hususları kendilerine Hıdır'ın telkin ettiğine inanmışlardır. Tasavvufa Hıdır aracılığıyla giren zumreye Hıdıriyye denir. Kuzey Afrikalı sûfî Abdulazîz ed-Debbâğ'a da (ö. 1132/1720) Hıdıriyye adıyla bir tarikat nisbet edilmiştir. (Nebhânî, II. 73; Harîrîzâde, I, vr 332h)
Üst tarafta Hadis-i şerifte geçtiği üzere Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemin şu sözleriyle bitmiştir: “Mûsâ’ya Allah rahmet eylesin; çok isterdik ki, sabır göstersin de bize, birlikte yapacakları daha çok şey anlatılsın.” Bu hadis-i şerif açıkca gösteriyor ki, Hıdır'dan öğrenilenler âyette belirtilenlerle sınırlıdır. Bu konuda Muhammed (a.s.) bile fazla bir şey bilmemektedir.
Bu gerçekler karşısında artık kim Hıdır’a öğretilen ilmin kendine de öğretildiğini iddia edebilir ?!
Tasavvufçular derler ki: İlham ve keşif yoluyla elde edilen bir hakikat bilgisi vardır. İşte ilm-i ledün odur. Bu, fikrî, zihnî ve de düşünce temrinleriyle (alıştırmalarıyla) elde edilen bir bilgi türü değildir, Allah tarafındandır. (Hasan Kâmil Yılmaz, Ledün İlmi ve Keşf, Altınoluk dergisi, Sayı l05, Kasım l994, İstanbul, s. 31).
Âyette “Ona, kendi katımızdan bir ilim öğretmiştik.” (Kehf, 65) buyuruluyor. Burada öğretmeden bahsedilmektedir. Halbuki ilham ve keşf birer ilim öğrenme yolu değildir. “Andolsun sen bunun böyle olacağını beklemiyordun. Senin perdeni açtık. Artık bugün gözün keskindir.” (Kaf, 22). Bu âyetin tasavvufçuların ifade ettiği mânâ ile bir ilgisi yoktur. Eğer âyetin öncesi ve sonrası okunursa bunun yalnızca âhiretle ilgili olduğu açıkça anlaşılır. Âyetlerin meali şöyledir:
“Artık sura üfürülmüştür. İşte bugün tehdidin gerçekleşeceği gündür. Herkes yanında, biri kılavuz öteki şahid, iki melekle birlikte gelmiştir. Andolsun Sen bunun böyle olacağını beklemiyordun. Senin perdeni açtık. Artık bugün gözün keskindir. Yoldaşı, işte benim yanımdaki hazırdır diyecek. Atın cehenneme şu dik kafalı tanımazların hepsini. İyiliğe karşı duran, gemi azıya alan, işkiller içinde kıvranan şu tanımazları atın. Allah ile beraber başka bir İlah daha edinen var ya, Onu da en ağır azaba atın.” (Kaf, 20 - 26)
Bu âyet, tamamen âhiretle ilgilidir. Ortada çok açık âyet ve hadisler varken Onlara gözlerini kapatmak ve hiç ilgisi olmayan âyetlerden yanlış hüküm çıkarmaya çalışmak ilmî bir yol değildir.
"Ledunnî ilm"e gelince; Tasavvuf ilimlerinin büyük çoğunluğu bu ilme dayanmaktadır. Şeriatın ölçülerine göre buna ilim demek ne derece doğru olur? Tasavvufçular bunu Kur'an ve Sünnet ile bildirilenlerin dışında ve gaybten gelen bilgi olarak kabul etmektedir. Doğrudan doğruya Allah tarafından tasavvufçuların kalblerine ilka edilen veya onların kalbinde doğan ilim olarak bilinmektedir.
Buna hakikat ilmi, ledunnî ilim, mukâşefe ilmi, mevhibe ilmi, sırlar ilmi, meknûn (gizliler) ilmi, verâset ilmi, Rabb'ânî ilim de denir. Bu ilme sahip olan kişiye ledünnî sır sahibi, Hıdırvârî ruh sahibi veya "Hıdır gibi bir makama sahib" adı verilir. eş-Şâ'rânî ve benzerleri bu ilme bâtın ilmi denilmesinin doğru olmadığını savunuyorlarsa da, realite budur ve şeriat olarak gelen açık ilmin zıddı anlamındadır (el-Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, C. 16, Sf: 330, 19, C. 15, Sf: 330; eş’Şa’rânî, et-Tabakatu’l-Kubrâ, I/170, II/56, 76, 152).
Tasavvufçular ledunnî ilime dayanak olarak "Ve katımızdan (ledunnumüzden) ona bir ilim öğretik" (Kehf, 65) âyetine sarılmışlardır. Anlamı apaçık olmasına rağmen onu akla hayale gelmeyen her türlü aklî ve naklî bâtıl bilgilerin dayanağı yapmışlardır.
"Ledunnâ" kelimesinin anlamı, “yanımızda” demektir. "Min ledunnâ"nın anlamı da yanımızdan, demektir. Bilindiği gibi bize verilen bütün bilgiler esas ve kaynak olarak Allah tarafındandır. Peygamberlere verilen ve vahiy yolu ile gelen bilgiler özel anlamda Allah tarafından verilir. Bu bakımdan âyette geçen "min ledunnâ"nın anlamı, Allah tarafından ve vahiy yolu ile verilmiş olması demektir.
Kurtubî, tasavvufçuların ledunnî ilim iddialarına cevab vererek şöyle demektedir:
"Netice olarak, Allah'ın ahkâmını bilmenin risâlet yolu dışında bir yolu olmadığına dair kesin ilim ve zarûrî yakîn hâsıl olmuş, selef ve halef icmâ etmiştir." (Kurtubî, el-Câmiu li-Ahkâmi’l-Kur’an, Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, Mısır, 1968, C. 11, Sf: 40-41)
Usûlde kesin olarak kabul edilmiştir ki, ilham ile herhangi bir şekilde istidlâl etmek (delil getirmek) câiz değildir. Çünkü insan mâsum değildir. Tasavvufçuların, ilham alan kişinin ilhamla amel etmesinin câiz olduğu yolundaki iddiaları şer'î bir delile dayanmadığı için geçerli değildir. Zira ilham alan kişi mâsum değildir ve masum olmayanın aklına gelen şeyler güvenilir olamaz. Zira şeytanın Ona istediği şeyleri karıştırmış olmasından emin değiliz. Halbuki şeriata uymakla hidâyetin olacağı kesindir. Ama ilham, akla gelen şeyler ve benzerlerine uymada hidâyet kesin değildir.
İnsan ne kadar mükemmel olursa olsun, hiçbir zaman bir peygamber seviyesinde olamaz ve bilhassa şer’î ahkâma taalluk eden konularda peygambere akıl hocalığı yapamaz. Aksine, insan ne kadar mükemmel olursa olsun, mutlaka peygambere uymakla mükelleftir.
Hıdır genellikle ak sakallı, nûrânî yüzlü, uzun boylu, merhametli, cana yakın ve tatlı dilli bir kimse şeklinde tarif edilmiştir. İnsanlar artık Allah için infak etmek yerine Hıdır’ın şerrinden, helâk etmesinden korkarak ya da daha ağırlıklı şekilde Onun, kişinin dünyasını zenginleştirip maddî yönden kendisini ihyâ etmesini, malını bereketlendirmesini isteyerek, yani Hıdır rıdâsı için ve Ondan ödül bekleyerek ancak fakirlere sadaka vermeyi düşünebiliyor. Öyle ya, Hıdır yoksul, üstü başı dağınık, elbisesi kirli, kendisi hasta, zayıf, âciz, hatta zaman zaman nefret edilecek kadar çirkin biri gibi görünür ve insanları dener; böyle perişan bir kişiliğe bürünerek sadaka ve yardım isteyebilir. Onun için halk: "Her geceyi Kadir, her gördüğünü Hıdır bil" diye birbirine tavsiye eder.
Baharı Hıdır getirir. Çiçekleri o açar, yeşillikleri Onun attığı adımlar bitirir. Bunca insanüstü işi başaran Hıdır, nedense bu konuda bir başkasına ihtiyaç duyar. Baharı getirme konusunda Ona bir ortak da gereklidir; İlyas’la koalisyon yapması, Onunla buluşması lâzımdır. Hıdır ile İlyâs’ın her sene dünyaya bahar getirmek için buluştuklarına inanılan günde bayram yapılır, Hıdrellez (Hıdır-İlyas) kutlanır. Kutlanırken biraz şamanizmden, biraz ateşe tapan Mecûsilerden, biraz eski şirk unsurlarından inanç ve âyinler de katılır. Bu gün halk Hıdır'ı görmek için genellikle bir yerde toplanır, baharın yeşilliğinde Ona rastlayacağına inanır. Onun için bu güne Hıdrellez, Hıdır'ın görüldüğüne inanılan bu yerlere de "hıdırlık" adı verilir.
İstediği kılığa girebilen bir kişi olarak tasavvur edilen Hıdır darda kalanlara yardım eden, iyileri ödüllendirip kötüleri cezalandıran, bolluk ve bereket bağışlayan, müslüman askerlere yardım için savaşlara katılan bir şahıs olarak kabul edilir. Deyimlerde, destanlarda yüceltilip putlaştırılır. Ninnilerde Hıdır'ın taş bebeğe can vermesi, yola giden çocuğun elinden tutması, eşiğine (kapısına) gelmesi ve uğur getirmesi istenir. Bilmecelerde Hıdır'ın kılıç salması, bir değnekle dağları oynatması gündeme getirilir.
Hıdır adına yapılan şenlik olan hıdrellez günlerindeki törenlerde, âdet ve geleneklerde Hıdır’dan şifâ ve sağlık talebi yapılır. Ondan uğur, bereket ve bolluk istenir. Mal-mülk, mevki ve servet taleb edilir. Kısmet ve talih açması istenir.
Tasavvufçuların inanışına göre; Hıdır, gerçek fizyonomisini değiştirebilme, sonsuz değişik kalıplarda görünme kabiliyetine sahibdir. İhtiyar veya genç bir adam, bir çocuk olabilir; kuş ve tavşana varıncaya kadar çeşitli hayvan biçimlerine de girebilir. (Kuşeyrî, Gazzâlî, Attâr). Göz yumup açıncaya kadar çok uzak mesafeleri aşabilir (Kuşeyrî). Yardımına ihtiyaç duyulduğu zaman, hiç umulmadık bir anda görünüverir ve işini bitirir bitirmez, yine öylece âniden kaybolur. (birçoklarıyla birlikte Hucvirî) Tabiattaki varlıkları kendi emrine alabilir, onları kendi hizmetinde kullanabilir. (Birçoklarıyla birlikte Hucvrirî) Ölü insanları diriltme kabiliyetine mâliktir. (Menâkıb-ı Mahmud Paşa) Havada, boşlukta yürüyebilir; Su üstünde batmadan dolaşabilir. (Serrâc, İbn ul-Arabî ve birçokları)
Onun için uygun görülen bu özellikler, velî (evliyâ) kabul edilen başka zatlar için de benzer özelliklerin düşünülüp atfedilmesine de sebeb olmuştur. Aslında tasavvuf anlayışındaki Hıdır mitolojisi, Abdallar-Kırklar mitolojisinin bir uzantısıdır. İşte bu sayılan fevkalâde kabiliyetler, yahud tasavvufî deyimle kerâmetler, Hıdır'ın daha ziyade bir velî hüviyetinde düşünüldüğünün en açık alâmetlerindendir. Şubhesiz tasavvuf çevrelerinin Hıdır'a verecekleri sima da bundan başkası olamazdı. (Ahmet Yaşar Ocak, Hıdır İlyas Kültü, Sf: 87- 88)
Kur’an ve Sünnetin tanıttığı Hıdır böyle biri değildir. Kur’an’ın anlattığı kişi, Allah’ın “rahmet verdiği” ve “kendi katından ilim öğrettiği” bir kuldur.
Ez cumle ; Sahih kaynaklara göre Hıdır’ın özel bir görev için ömrünün uzatıldığı iddiası doğru değildir. Bu tür rivayetler uydurma veya zayıf rivayetlerdir, Ehl-i Sünnet’in itikadı gereği bunlara dayanılmaz. Bu (Hıdır'ın halen yaşadığı) Yahudilerde benimsenmiş görüş olup İslam'a İsrailiyat mârifetiyle tasavvuf ehl-i tarafından savunulur olmuştur. Hıdır, Allah’ın özel bir kuludur, ama bâki veya Deccâl’i yalanlamak için ömrünün uzatıldığı iddiası sahih delil ile desteklenmez.
Kur’an ve Sünneti tek ölçü kabul eden, tevhidle bağdaşmayan tüm yorum ve açıklamalardan gönlünü ve zihnini temiz tutan muvahhid mûminlere selâm olsun!
*****
Musa (a.s.) ile Hıdır'ın Buluşma ve Yolculuk Kıssası
Saîd ibn Cubeyr'in şöyle dediği rivâyet edilir: Musa (a.s.) ile Hıdır'ın Buluşma ve Yolculuk Kıssası
"İbn Abbâs'a: — Nevf el-Bekkâlî, Hıdır'ın arkadaşı Mûsâ'nın, İsrail oğullarının adamı Mûsâ (a.s.) olmadığını sanıyor, dedim.
İbn Abbâs şöyle dedi:— Allah'ın düşmanı yalan söylemiş (Bekkâl oğullarından bu zât, Hıdır'ın arkadaşı Mûsâ'nın, Yâ'kub oğlu, Yûsuf oğlu, Ifrâ-hİm oğlu Mîşâ oğlu Mûsâ olduğunu sanırmış -et-Tâc: 4/167-. Kasımî'ye göre Nevfel-Bekkâlî, Ka'b el-Ahbâr'ın karısının veya Onun kardeşi oğlu karısının oğlu olup doğru söyleyen bir tabiîdir -Mehâsınu't-Te'vîl: 11/4090). Bana Ubeyy ibn Ka'b, Peyğamber (s.a.v.)in şöyle buyurduğunu anlattı:
"Bir gün Mûsâ, İsrail oğulları arasında bir konuşma yaptı, öyle güzel konuştu ki herkesin gözlerinden yaşlar aktı.
Kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu.
'Benim' dedi.
Bu konudaki bilgiyi Allah'a havale etmeyip 'Benim" dediği için Allah Onu azarladı.
Kendisine: 'İki denizin birleştiği yerde bir kulum vardır, O Senden bilgilidir' diye vahyetti.
Mûsâ: 'Yâ Rab, Ben Onu nasıl bulurum?' dedi.
Yüce Allah: 'Yanına bir balık alırsın, balığı bir zenbile koyarsın, nerede balığı yitirirsen işte O, oradadır' dedi.
Mûsâ zenbil içinde bir balık aldı. Yanında uşağı Yûşa' ibn Nûn olduğu halde yürüdü.
"Bir kayaya vardılar. Başlarını koyup kayanın gölgesinde uyudular. Balık hareket ederek zenbilden çıktı, denize düştü, denizde hayli mesafe aldı. Allah suyun balığa doğru akmasını durdurdu. Su balığın üzerinde bir kemer gibi oldu (balık altından geçiverdi). (Bir rivâyete göre de kayanın dibinde hayât gözesi denen, değdiği her şeyi canlandıran bir su vardı. İşte o su balığa değince balık canlandı, zenbilden sıyrılıp denize girdi.)
"Mûsâ uyandığı zaman uşağı, Ona balığın durumunu söylemeyi unuttu. Günün kalan kısmında ve geceleyin yürüdüler.
Ertesi gün Mûsâ, uşağına:— Azığımızı getir, bu yolculuğumuzda hayli yorulduk, dedi.
Allah'ın buyurduğu yere varıncaya kadar yorulmamıştı. Orayı geçtikten sonra yorgunluk duymağa başladı.
Uşağı Ona: — Gördün mü, dedi, kayanın altında bulunduğumuz zaman balığın durumunu Sana söylemeyi unuttum. Bunu Sana söylemeyi unutturan şeytandır."
Balık tuhaf bir şekilde denizde yol aldı.
Mûsâ:— İşte aradığımız oydu, dedi.
Ayaklarının izini sürerek geriye döndüler. Kayaya vardıklarında elbisesine bürünmüş bir adam gÖrdüler. Mûsâ Ona selâm verdi.
Hıdır: — Senin ülkende selâm nereden? dedi.
Mûsâ:— Ben Mûsâ'yım, dedi.
Hıdır:— İsrail oğullarının Mûsâsı mı, dedi.
Mûsâ: — Evet, Sana öğretilen bilgiden bana yol gösterecek bir şeyler öğretmen için sana geldim, dedi.
Hıdır:— Sen benimle beraber bulunmağa dayanamazsın ey Mûsâ. Ben Allah'ın bana öğrettiği ve senin bilmediğin bir bilgiye göre hareket ederim. Sen de Allah'ın sana öğrettiği, benim bilmediğim bir bilgiye göre hareket edersin, dedi.
Mûsâ:— İnşeAallâh, Beni sabırlı bulursun, Senin buyruğuna karşı gelmem, dedi.
Hıdır:— Öyle ise, bana uyarsan, Ben Sana anlatıncaya kadar Benden hiçbir şey sormayacaksın, dedi.
— Deniz kıyısında yürümeğe başladılar. Bir gemi geçti. Kendilerini bindirmelerini istediler. Hıdır'ı tanıyan gemiciler, onları ücretsiz olarak gemiye bindirdiler. Gemiye biner binmez Hıdır, hemen geminin ön tahtalarından birini söktü.
Mûsâ: — Bu adamlar bizi gemilerine ücretsiz bindirdiler. Sen de içindekileri boğmak için gemiyi deldin, kötü bir iş yaptın, dedi.
Hıdır: — Ben sana benimle beraber bulunmağa dayanamazsın dememiş miydim? dedi.
Mûsâ:— Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama, işimde güçlük çıkarma; dedi.
Peygamber (s.a.v.): "Birinci itiraz, Mûsâ'nın unutmasından dolayı olmuştu" dedi.
Bir serçe geldi, geminin yanına kondu, denizden iki damla su aldı.
Hıdır Mûsâ'ya:— Benim ve Senin ilmimiz, Allah'ın bilgisinden, ancak şu serçenin denizden eksilttiği su kadar bir şey eksiltir, dedi.
Sonra gemiden çıktılar. Kıyıda yürürlerken Hıdır, çocuklarla beraber oynamakta olan bir çocuk gördü. Eliyle başını tutup kopararak Onu öldürdü.
Mûsâ:— Birini öldürmemiş, temiz bir cana mı kıydın? Kötü bir iş yaptın! dedi.
Hıdır:— Ben sana, Sen benimle beraber bulunmağa dayanamazsın dememiş miydim? dedi.
Mûsâ:— Eğer bir daha Senden bir şey sorarsam, artık benimle arkadaşlık etmemekte haklısın, dedi.
Yürüdüler, bir kente vardılar (Bu kent Antakya'dır -et-Tâc-). Halkından yemek istediler. Halk bunlara yemek vermedi. Orada yıkılmak üzere olan bir duvar gördüler. Hıdır duvarı eliyle düzeltti.
Mûsâ:— Bu kent halkından yemek istedin, bize yemek vermediler, bizi konuklamadılar. Sen isteseydin şu yaptığın işe karşılık bir ücret alırdın, dedi.
Hıdır:— İşte Seninle Benim ayrılmamızın zamanı geldi. Şimdi Senin dayanamadığın şeylerin içyüzünü Sana anlatayım, dedi.
Allah'ın Elçisi (s.a.v.): "Keşke Mûsâ sabretseydi de Allah, ikisi hakkında bize daha çok şey anlatsaydı" dedi.
Saîd ibn Cubeyr, İbn Abbâs'ın bu hadisten sonra: "O gemi denizde çalışan yoksulların idi. Onu kusurlu yapmak istedim. Çünkü Onların ilerisinde her (sağlam) gemiyi zorla alan bir kral vardı. Çocuğa gelince: Onun anası babası mûmin insanlar idi. Bunun, Onlara azgınlık ve küfür sarmasından korktuk, istedik ki Rabb'leri Onun yerine Onlara Ondan daha temiz, daha merhametli birini versin. Duvar ise şehirde iki yetim çocuğundu. Altında Onlara ait bir hazine vardı. Babaları da iyi bir kimse idi. Rabb'in istedi ki, Onlar olgunluk çağına girsinler de hazinelerini çıkarsınlar. Bu, Rabb'inin bir merhametidir. Yoksa bunu Ben kendiliğimden yapmış değilim. İşte Senin sabredemediğin şeyin iç yüzü.” (Kehf suresi) âyetlerini okuduğunu söylemiştir.
(Buhârî, İlim 44, Bed'u'l-Halk, 11, Enbiyâ 27, Tefsîr Sûre: 18; Muslim, Fedâil 170, 172; Tirmizî, Tefsîr Sûre: 18; Ahmed İbn Hanbel, Musned, 5/117-119)
İlmi Konu - Ledun (batın) İlmi Safsatası
İlm-i Ledun (Batıni İlim) Safsatası Ehl-i tasavvufça gizli hakikatleri konu alan ve bu yolla insanı manevî kurtuluşa ulaştırdığına inanılan ilime verilen addır. İlm-i ledun, Kendisine Allah tarafından verildiği iddia edilen özel bilgiye denir. İlm-i batın da aynıdır. Kimi sufi şeyhlere...
islam-tr.org
Video - Musa ve Hıdır (a.s.) Kıssası / Mehmed Emin Akın
Musa ve Hıdır (a.s.) Kıssası Mehmed Emin Akın https://islam-tr.org/konu/hidir-olu-mu-diri-mi.63631/
islam-tr.org
