Çözüldü Kurayza Yahudilerine Verilen Hüküm Umumi (amm) midir?

  • Konuyu Başlatan Konuyu Başlatan SaYFuLLaH
  • Başlangıç tarihi Başlangıç tarihi

SaYFuLLaH

Aktif Üye
İslam-TR Üyesi
Es selamu aleykum ve rahmetullahi ve berakatuhu,

kafamı kurcalayan sorulardan bir tanesi şu: Beni Kurayza hikayesini biliyorsunuz sanırım, 2 defa Müslümanlara ihanet edildiği için Beni Kurayza yahudilerinin erkekleri (buluğa girmiş çocukları) öldürüldü, kadınları cariye edildi, çocukları esir alındı (Tevratın hüküm verdiği gibi hüküm verildi).

Bu genel bir hüküm müdür, yoksa sadece ihanet edenlere veya yahudilere has bir hüküm müdür. İslam'da savaşmayan çiftçiler, rahipler öldürülmezken neden bu duruma farklı bir yöntemle yaklaşılmış? Mesela Avrupayı fethetsek (inşaAllah çok yakında :D ) tüm erkekleri öldürmemiz mi gerekir yada savaşmayanların cizye vermeleri mi istenir, yoksa bu ikisini yapma konusunda İmamın tercihine mi bakılır?
 
Sâ'd b. Muaz, Kurayza yahudileri için erkeklerinin öldürülmesi (15 yaş üstü), kadınlarının cariye edilmesi hükmünü verirken, Yahudilerin kendi kitablarına göre hüküm vermiştir. Kurayza'ya has bir uygulamadır. Çünkü andaşması olmasına rağmen, andaşmayı bozup, muslumanlarla savaşan Kurayş muşriklerine destek verdiğinden bu hükmü almıştır.
Kurayza oğulları hakkında bahsi geçen nasslar ve andlaşmayı bozup ihanet etmenin Kur'ana göre ise durum şöyledir :
Enfal 56. "Sen kendileriyle andlaşma yaptığın halde Onlar, hiç çekinmeden, her defa andlaşmalarını bozarlar."
57. "İşte Onları savaşta ele geçirirsen Onlarla arkalarında ahdi bozacak kimseleri de ürküt (dağıt). Umulur ki Onlar ibret alırlar."
Birçok mufessir bu âyet-i kerimelerin Kurayza oğulları Yahudileri hakkında indiğini söylemişlerdir. Peygamber (s.a.v.)'le antlaşma yaptıktan sonra O'na düşmanlık yapmış; muşriklere silâh yardımında bulunmuşlar, sonra da: "Sizinle andlaşmak olduğumuzu unutmuştuk." demişler ve andlaşma yenilenmiş, bu sefer Hendek savaşı günü müslümanlara yine düşmanlık yapmışlar ve düşmanlıkları çerçevesinde reisleri Kâ'b, Mekke'ye giderek muşriklerle andlaşma yapmıştı. (Alûsî, Rûhu'l-Maânî, X,22)
Ebu'ş-Şeyh'in Saîd ibn Cubeyr'den rivayetinde O şöyle demiştir: İçlerinde İbnu't-Tâbût'un da bulunduğu 6 Yahudi hakkında nazil olmuştur. (Suyûtî, Lubâbu'n-Nukûl, 1,181-182)
Her İki rivayette de kendileriyle andlaşma yapılan ve andlaşmaya rağmen müslümanlara düşmanlık edenler Yahudiler olmakla iki rivayet arasında ihtilâf yoktur.

58. Eğer bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, Sen de Onlara karşı aynı şekilde davran. Muhakkak ki Allah, hainleri sevmez."
Mucâhid'den rivayete göre bu âyet-i kerime Kurayza oğulları hakkında inmiştir. (Taberi, câmiu'l-Beyân, X, 20)
Ebu'ş-Şeyh'in İbn Şihâb'dan rivayetinde Peygamber (s.a.v.)'in, Hendek muharebesinden dönüşünde Cibril gelmiş ve: "Ben, düşmanın peşinde iken sen silâhını mı bıraktın? (Silâhlan ve) çık; Allah Sana Kurayza oğulları ile savaşman için izin verdi." demiş ve işte Onlar hakkında bu âyet-i kerime indirilmiş. (Suyûtî, Lubâbu'n-Nukûl, 1, 182)

Taberi diyor ki: "Eğer denecek olursa ki: "Sırf düşmanın ihanetinden korkularak ahid nasıl bozulabilir? Çünkü bu bir zan'dır. Zan ise kesinlik ifade etmez."
Cevaben denilir ki: "Mesele senin anladığın gibi değil. Buradaki cümlenin manası şudur : "Düşmanın ihanet edeceği belirtisi sana belli olur ve Onların sana saldıracaklarından korkacak olursan işte o zaman onların andlaşmalarını üzerlerine at ve Onlara karşı savaş ilan et." Nitekim Rasulullah, Kurayza oğullarının, Ebu Sufyan ve muşriklerle, kendisine karşı yardımlaşmayı kabul etmelerinden ve kendisine karşı savaşacaklarını bildirmelerinden sonra, onlarla olan andlaşmasını bozduğunu bildirmiştir. Mûminlerle savaşı kesme andlaşması yapan bütün kavimler bu hükme tabidirler. Müslümanların halifesi, Kurayza oğullarının, Rasulullah'a ve sahabilere yaptıkları ihanet gibi herhangi bir ihanet görecek olursa onlarla yaptığı antlaşmayı üzerlerine atıp bozabilir ve onlara karşı savaş ilan edebilir.

Âyetin Nuzul Sebebi:
"Eğer bir kavmin hainliğinden" onların aldatacaklarından ve ahîdlerini bozacaklarından "endişeye düşersen, adalet üzere kendilerine andlaşmalarını bozduğunu bildir."
Bu âyet-i kerime Kurayzaoğulları ile Nadiroğulları hakkında inmiştir. Taberî bunu Mucahid'den nakletmektedir.
İbn Adiyye de der ki: Kur'an-ı Kerim'in lafızlarından anlaşılan şu ki, Kurayzaoğullan hakkındaki açıklamalar, yüce Allah'ın: "... arkalarındakileri dağıt da ibret alsınlar" buyruğu ile sona ermiştir. Bundan sonra şanı yüce Allah, bu âyet-i kerime ile, gelecekte hainlik edeceğinden korkacağı kimselere yapacağı uygulamalar lıakkında emir vermektedir. İşte bu gibi kimseler hakkında bu âyet-i kerimenin hükmü gereğince uygulama yapılacaktır. Kurayzaoğulları ise, öyle hainliklerinden endişe edilecek durumda değillerdi. Onların hainlikleri açık ve bilinen bir husustu.


Hainliğin Belirtileri ve Antlaşmayı Bozmak:
İbnu'l-Arabî (ehl-i sunnet olan) der ki: Hainlikten korkmak halinde ahdin bozulması nasıl caiz olabilir? Halbuki korkmak zandır, yakin ile birlikte bulunması söz konusu değildir. Yakin olan antlaşma, hainlik zannı ile birlikte nasıl ortadan kalkar, denilecek olursa, buna iki şekilde cevab verilebilir:
1- Recâ (ummak), yüce Allah'ın: "Size ne oluyor "da Allah'tan gelecek bir azabı ummuyorsunuz?" (Nuh, 13) buyruğunda olduğu gibi, kesin bilgi manasına kullanıldığı gibi, "korkmak" da kafi bilgi (yakin) anlamında kullanılmıştır.
2- Hainliğin etkileri ortaya çıkıp bunun da delilleri ispatlanacak olursa, artık andlaşmayı devam ettirmek, yok oluşa götürmemek için onu bozmak icabeder. Böyle bir durumda zaruretten ötürü kafi olarak bilinen şeyi (andlaşmayı) hükümsüz kılmak caizdir. Şayet (andlaşmanın) kafi olarak bozulduğu bilinecek olursa, zaten onlara bunun bildirilmesine de gerek kalmaz. Nitekim Peygamber (s.a.v.) Mekke'nin fethi sırasında Mekke halkının ahdi bozdukları yaygın bir şekilde anlaşılıp bilinmesi sonucunda, onlara ahidlerini bozduğunu bildirmeksizin üzerlerine yürümüştür.
Atmak ve reddetmek demektir. (Mealde: Atmak anlamı ile karşılanmıştır.) el-Ezherî der ki: Sen bir kavim ile andlaşma yapıp da Onların andlaşmayı bozduklarını bilecek olursan, Onlara andlaşmayı ve barışı bozduğunu bildirmeden önce, Onlara herhangi bir hucum tertipleme. Böylelikle her iki taraf andlaşmanın bozulduğu hususunda birbirine eşit olsunlar. Bu eşitlikten sonra Onlara hücum edebilirsin.
en-Nehhâs da der ki: Bu, kısalığına rağmen pek çok anlam ihtiva etmesi açısından insanların sözleri arasında benzeri bulunmayan Kur'an-ı Kerim'in mucize ifadelerindendir. Buyruğun anlamı şudur:
Seninle kendileri arasında bir andlaşma bulunan bir topluluğun hainlik edeceğinden korkacak olursan, onlara andlaşmalarını geri at. Yani onlara, andlaşmanızı yüzünüze çarpıyorum. Ben sizinle savaşacağım, de. Böylelikle Onlar bunu bilsinler ve bu husustaki bilgi bakımından Onlar da seninle eşit olsunlar. Onlar, Sana güvenip Seninle aralarında bir andlaşma varken Onlarla savaşma. Çünkü bu bir hainlik ve ahdi bozmak olur. Daha sonra yüce Allah bunu: "Çünkü Allah hainlik edenleri sevmez" buyruğu ile beyan etmektedir.
Derim ki: el-Ezherî ile en-Nehhâs'ın sözünü ettiği antlaşmanın bozulduğunu bilmekle birlikte andlaşmanın bozulduğunu bildirme gereğini Peygamber (s.a.v.) Mekke fethindeki uygulamaları reddetmektedir. Çünkü Onlar andlaşmayı bozunca, Peygamber Onlara bu hususta herhangi bir bilgi tevcih etmeyip aksine: "Allah'ım, benim haberimi Onlara ulaştırma" diye dua etmiş ve Onlara gaza düzenlemiştir. Âyetin anlamı da budur. Çünkü Onlar tarafından bilerek andlaşmanın bozulup sona erdirilmesi ile Onların da andlaşmayı bozduklarına dair bilgileri olmakta ve bu hususta Onlarla eşit olunmaktadır. Eğer Onlar, andlaşmayı bozduklarını bilmiyor iseler, o takdirde (habersiz hücum) helal değildir, caiz de olmaz.
Tirmizî ve Ebû Dâvûd, Suleym b. Âmir’den şöyle dediğini rivayet ederler:
Muaviye ile Bizanslılar arasında bir andlaşma vardı. O da andlaşma süresi dolar dolmaz Onlara gaza yapmak için sınırlarına yakın olmak kastıyla şehirlerine yakın yerde yürürdü. Adamın birisi bir Arab atı veya bir kadana üzerinde: 'Allahu ekber Allahu ekber ahde vefa gerekir, bozmaktan sakınmak gerekir', diyerek Ona geldi. Dönüp baktıklarında gelenin Amr b. Anbase olduğunu anladılar.
Muaviye Ona bir elçi göndererek durumu Ona sorunca şöyle dedi: Ben Rasûlullah (s.a.v.)'ı şöyle buyururken dinledim: "Her kimin kendisiyle başka bir kavim arasında bir andlaşma varsa, o andlaşmanın süresi dolmadan yahud da eşit bir şekilde Onlara andlaşmayı bozduğunu bildirmeden herhangi bir düğümü bağlamasın ve çözmesin."
Bunun üzerine Muaviye, beraberindekilerle geri döndü.
Tirmizî der ki: Bu, hasen, sahih bir hadistir. (Ebu Dâvûd, Cihâd, 152; Tirmizi, Siyer 27; Müsned, IV, 111, 113, 386. Ancak belirtilen kaynaklarda sahabî'nin adı Amr b. Anbese değil, Amr b. Abse'dir. Doğrusu da budur)

"Adalet" ise eşitlik ve dengelilik (itidal) demektir. Recez vezninde şair şöyle demektedir:
"Ahidleri bozan düşmanların yüzlerini vur Tâ ki, sana âdil bir şekilde karşılık versinler."
el-Kisaî der ki: "adalet" demektir. Bu kelime orta, düzlük, (vasat) anlamına da gelebilir. Yüce Allah'ın: "Cehennemin ortasında" (Sâffât 55) buyruğunda da bu anlamdadır. Hassan'ın şu beyiti de bu türdendir;
"Vay Peygamberin ashabı ve Onun yakınlarına Lahdin ortasında üzerinin kapatılmasından sonra!"
el-Ferrâ der ki: "Adalet üzere kendilerine andlaşmalarını bozduğunu bildir" buyruğunun, gizlice değil, açıkça bildir, anlamına geldiği de söylenmektedir.


Hainliğin Ağır Vebali ve Yöneticilerin Hainliği:
Muslim, Ebu Said el-Hudrî'den şöyle dediğini rivayet eder:
Rasûlullah (s.a.v.) buyurdu ki: "Hainlik eden herbir kimse için Kıyamet gününde hainliği miktannca onun için yükseltilecek bir sancağı olacaktır. Şunu bilin ki, kamu emirinden daha büyük hainlik edecek bir hain bulunmaz."
(Muslim, Cihad 16; Müsned, II, 70, (İbn Ömer'den), III, 46, 61, 70)

İlim adamlarımız -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- derler ki; İmamın (devlet başkanının) hainliğinin, diğerlerine göre daha büyük ve daha çirkin olmasına sebeb, Onun hainliğinin sebeb olduğu fesattan dolayıdır. Çünkü, yöneticiler hainlik edecek, sözlerinde durmayacak ve bu durumları da bilinmekle birlikte, onlar ahdi bozduklarını âdil bir şekilde bildirmeyecek olurlarsa, düşman hiçbir şekilde onlarla yapılan herhangi bir andlaşma ya da barışa güvenmez. O bakımdan düşmanın silah gücü artar, vereceği zarar da büyür.
Ayrıca böyle bir şey, insanların İslâm'a girmekten uzak durmalarına ve müslüman yöneticilerin de yerilmesine sebeb teşkil eder. Ancak, düşmanın herhangi bir andlaşması bulunmuyor ise, Ona karşı her türlü hileye başvurmak ve Ona karşı her türlü aldatmanın yapılması gerekir. İşte Peygamberin: "Harb hiledir" (Buhâri, Cihad 157, Menakıb 25, İstitubeti'l-Murteddin 6; Muslim, Zekât 153, Cihâd 17, 18; Ebû Dâvûd, Cihad 92, Sünne 28; Tirmizl, Cihaâd 5; İbn Mâce, Cihad 28; Musned, I, 81, 90..., 312, 314, III, 224, 297, 308, VI, 387, 459.) buyruğu buna göre yorumlanmalıdır.
İlim adamları, antlaşmasını bozan imam ile birlikte cihad edilip edilmeyeceği hususunda İki farklı görüşe sahibdirler. Çoğunluk (başka türlü) emanete ve benzeri şeylere hainlik eden ve fâsıkın hilafına; böyle bir kimse ile cihada çıkılmayacağı kanaatindedir. Kimisi de böyle birisi ile cihada çıkılacağı görüşündedir. Her iki görüş de bizim (İmam Kurtubi) mezhebimizde (Maliki mezhebinde) kabul görmüştür.

Tevbe 12 : "Eğer andlaşmalarından sonra yine yeminlerini bozar ve dininize saldırırlarsa; o küfür önderlerini hemen öldürün. Çünkü onların yeminleri yoktur. Belki vazgeçerler."

Abdullah b. Ömer (r.anh) şöyle nakletmiştir:
Rasulullah (s.a.v.) Hendek harbinden dönüldüğünde: "Hiç kimse öğlen namazını Beni Kurayza'dan başka bir yerde kılmasın" diye seslendi. Sahabelerden bir takımı vaktin gecikmesi endişesiyle namazı Beni Kurayza'ya varmadan kıldılar.
Diğerleri de: Vakit geçse de biz namazı Peygamber'in bize emrettiği yerde kılarız dediler. Sonra Peygamber bu iki zumreden hiçbirisini kınamadı.
(Sahih-i Muslim'deki hadis numarası: 3317)

Abdullah b. Ömer (r.anhuma) şöyle anlatır:
Nadir ve Kurayza oğulları Peygamberle savaşmıştı. Bunun üzerine Peygamber (s.a.v.) Nadir oğullarını yerlerinden sürüp çıkarmıştı. Kurayza oğullarını ise yerlerinde bırakarak Onlardan bir karşılık almamıştı. Nihayet bunun ardından Kurayza oğulları da ahdi bozarak savaşa başlayınca Peygamber Onların erkeklerini öldürdü, kadınlarını, çocuklarını ve mallarını da müslümanlara paylaştırdı. Ancak bazıları İslâm dinine girmek için Peygamber'e geldiler. Peygamber Onlara eman verdi ve müslüman oldular. Bu şekilde Peygamber Medine Yahudilerinin hepsini; Abdullah b. Selam'ın kabilesi olan Kaynuka oğullarını, Beni Harise Yahudilerini ve Medine'de bulunan diğer Yahudileri tümüyle Medine'den sürgün etti.
(Sahih-i Muslim'deki hadis numarası: 3312)
 
Hocam, bu meselelerle seni çok rahatsız ediyorum son zaman ama anlamak için soruyorum:

Bu rivayetlerin bazılarında mukatil (savaşçı) lafzı geçiyormuş, acaba öldürülenlerin sadece savaşan veya savaşa katkı sağlayan buluğ çağına ermiş erkeklerden oluştuğuna delil olabilir mi? Yani benu kureyza’daki tüm buluğ çağına ermiş erkekleri değil de savaşa katkısı olan savaşçı erkeklere hamletmek mümkün mü nitekim bazı alimler hakikaten savaşmayan veya savaşa katkı sağlamayan kişileri (buluğ çağına ermiş erkekler dahil) öldürülmesinin caiz olmadığını söylemektedir diye biliyorum. Misal rahip ve çiftçinin öldürülmesinin yasak olması buna delildir, kimi buna da istisna getiriyor. Bir de Benu Kureyza’nın tüm kadın ve çocukları mı esir alınmıştır yoksa sadece savaşanların aileleri mi?
 
Benî Kurayza Hadisesinde Öldürülenlerin Kimler Olduğu ve Kadınlarla Çocukların Esir Alınması

Bu meseleyi ele alırken farklı kavramları ve hükümleri birbirine karıştırmamak gerekir. Özellikle şu iki temel hükmün ve 3 ayrı kavramın birbirinden ayrılması zorunludur:

مُقَاتِلَتُهُمْ -1 (mukâtile): “Onların savaşanları / savaşma vasfı veya ehliyeti taşıyanları” ifadesinin kapsamı nedir?

2-
ذَرَارِيُّهُمْ وَنِسَاؤُهُمْ (zurriyetleri ve kadınları) : "Benî Kurayza’nın kadın ve çocukları topluca mı esir alınmıştır, yoksa yalnızca savaşan veya öldürülen erkeklerin aileleri mi esir alınmıştır?
Ayrıca şu 3 kavramı da birbirinden ayırmak gerekir:
a- Bulûğ: Kişinin fıkhen ergenlik çağına ulaşmasıdır.
b- Mukâtele: Savaşma, çarpışma ve hasımlık/harb bağlamıdır.
c- Harbe fiilî katılım: Kişinin bizzat çarpışmaya veya harbe somut katkı sunmaya dâhil olmasıdır.

Bir kimsenin bulûğa ermiş olması, tek başına onun fiilen savaştığını göstermez. Öte yandan مُقَاتِلَة / مُقَاتِل
(savaşanları) kelimesini de hiçbir açıklama yapmadan yalnızca 'eline silah alıp fiilen çarpışan kimse' şeklinde daraltmak veya delilsiz biçimde 'bulûğa ermiş bütün erkekler' şeklinde mutlaklaştırmak ilmî açıdan ihtiyat gerektiren bir yaklaşımdır. Bu sebeble meseleyi rivayetlerin tamamı, hadislerin farklı lafızları, siyer-meğâzî bağlamı ve fukahanın açıklamaları ışığında değerlendirmek gerekir.


1- Sâ‘d b. Muâz رضي الله عنه’un Hükmü: Sahih Rivayetlerin Lafızları
Buhârî ve Muslim’deki temel rivayetler birlikte okunduğunda hükmün ifade edilişi açıkça görülür. Ebû Saîd el-Hudrî
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ rivayetinde Benî Kurayza, Sâ‘d b. Muâz’ın رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ hükmüne radı olunca Rasulullah ﷺ Onu çağırmış, Sâ‘d رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ şöyle hükmetmiş ve Rasulullah ﷺ de bu hükmü tasdik etmiştir:

أَنْ تُقْتَلَ الْمُقَاتِلَةُ, وَأَنْ تُسْبَى الذُّرِّيَّةُ​
"Onların mukâtil olanlarının öldürülmesine, zûrriyetlerinin ise esir alınmasına..."
(Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, C. 4, Sf: 66, Hadis no: 3043)


Muslim rivayetlerinden birinde şu lafız yer alır:

تَقْتُلُ مُقَاتِلَتَهُمْ وَتَسْبِي ذُرِّيَّتَهُمْ ​
"Onların mukâtil olanlarını öldürür, zûrriyetlerini esir alırsın."
(Muslim, Sahîhu Muslim, C. 3, Sf: 1388, Hadis no: 1768)
Daha açıklayıcı diğer Muslim rivayetinde ise şöyle geçer:

«أَنْ تُقْتَلَ الْمُقَاتِلَةُ, وَأَنْ تُسْبَى الذُّرِّيَّةُ وَالنِّسَاءُ»​
"Onların mukâtil olanlarının öldürülmesine, kadınları ve çocuklarının esir alınmasına..."
(Muslim, Sahîhu Muslim, C. 3, Sf: 1389, Hadis no: 1769)

Bu rivayetlerde 3 husus dikkate çarpar:
- Öldürme hükmü
الْمُقَاتِلَةُ vasfıyla ifade edilen kesime yöneliktir.
- Esir alma hükmü zûrriyet ve kadınlara yöneliktir.
- Rivayetler “bütün erkeklerin öldürülmesi” lafzını kullanmamakta, öldürülecek grubu
مُقَاتِلَةُ lafzıyla zikretmektedir.

2- Atiyye el-Kurazî
رضي الله عنه Rivayeti: Bulûğ Ölçütü ve İki Rivayetin Birlikte Okunması

Atiyye el-Kurazî
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ hadiseyi şöyle nakleder:
«عُرِضْنَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ قُرَيْظَةَ, فَكَانَ مَنْ أَنْبَتَ قُتِلَ, وَمَنْ لَمْ يُنْبِتْ خُلِّيَ سَبِيلُهُ, فَكُنْتُ مِمَّنْ لَمْ يُنْبِتْ فَخُلِّيَ سَبِيلِي»​
"Kurayza günü Rasulullah’ın ﷺ huzuruna çıkarıldık. Etek altı kıllanmış olan öldürülüyor, kıllanmamış olan serbest bırakılıyordu. Ben kıllanmamış olanlardandım; bu sebeble serbest bırakıldım."
(Tirmizî, Câmiu’t-Tirmizî, C. 4, Sf: 134, Hadis no: 1584; İbn Mâce, Sunen-i İbn Mâce, C. 2, Sf: 848, Hadis no: 2541; Ahmed b. Hanbel, Musned, C. 37, Sf: 357, Hadis no: 22659)

İmam Tirmizî bu rivayet için
حَسَنٌ صَحِيحٌ (hasen-sahih) hükmünü verir ve ardından şu açıklamayı yapar:
«وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ الْإِنْبَاتَ بُلُوغًا إِنْ لَمْ يُعْرَفِ احْتِلَامُهُ وَلَا سِنُّهُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ»​
(İlim ehlinden bazılarının uygulaması bu şekildedir. Onlar, ihtilâm olduğu veya yaşı bilinmediği zaman kıllanmayı bulûğ alameti kabul ederler. Bu, Ahmed ve İshâk’ın رَحِمَهُمَا اللَّهُ görüşüdür.)
(Tirmizî, Câmiu’t-Tirmizî, C. 4, Sf: 134, Hadis no: 1584)

İbn Hâcer el-Askalânî
رَحِمَهُ اللَّهُ de bu rivayetin sahih şartlarına uygun tariklerinin bulunduğunu belirtir (İbn Hacer, et-Telhîsu’l-Habîr, C. 4, Sf: 112).
Bu rivayetin tahlilinde şu iki noktanın bir arada gözetilmesi gerekir:

A- Benî Kurayza hadisesinde uygulanan fiilî ayırımda bulûğ alameti (inbât / kıllanma) esas alınmış; kıllanmayanlar çocuk/bulûğ öncesi sayılarak öldürülmemiş, serbest bırakılmış veya esir/zürriyet hükmünde değerlendirilmiştir.
B- Bulûğ alametinin uygulanmış olması, öldürülen herkesin fiilen silahlı çarpışmaya girdiğini tek başına ispatlamadığı gibi; bu özel hadisedeki uygulamadan hareketle "her savaşta bulûğa ermiş her erkeğin fiilî durumuna bakılmaksızın öldürülmesi" şeklinde genel bir kaide türetmek de doğru değildir.
Dolayısıyla
الْمُقَاتِلَةُ rivayetleri ile Atiyye رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ rivayetinin birlikte değerlendirilmesi esastır.

3- Dört Mezhebe Göre Mukâtil ve Savaşmayanların Hükmü

Genel savaş/Cihâd hükümleri ile Benî Kurayza hadisesinin özel şartları ayrı ayrı ele alınmalıdır. Dört mezhebde de savaşmayan kadınların ve çocukların öldürülmeyeceği temel bir ilke olarak yer alır; ancak savaşma ehliyeti, fiilî katılım ve harbe somut destek verme konularında mezhebler arasında ayrıntı ve şart farkları bulunmaktadır.

- Hanefî Mezhebi: Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi‘’de öldürülmesi caiz olmayanlar arasında kadınları, çocukları, çok yaşlıları ve savaşa katılmayan rahipleri sayar; ardından "savaş ehli olan herkesin öldürülmesi caizdir; ister fiilen savaşmış olsun ister savaşmamış olsun" ölçüsünü zikreder. Normalde savaş ehli olmayan biri de fiilen savaşırsa veya savaşa teşvik etme, Müslümanların açıklarını bildirme ya da düşmanın görüşünden/tedbirinden istifade etmesi gibi somut katkılarda bulunursa savaşçı hükmünde değerlendirilebilir. (Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi‘, Kitâbu’s-Siyer)

-Şâfiî Mezhebi: Nevevî, Ravzatu’t-Tâlibîn’de kâfirlerin kadınlarını, çocuklarını, akıl hastalarını ve hunsaları öldürmenin haram olduğunu, fakat savaşırlarsa öldürülmelerinin caiz olacağını belirtir. Ayrıca görüşü ve savaş tedbiriyle düşmana fayda sağlayanlar hakkında ayrı değerlendirmeler zikreder; rahip, yaşlı ve meslek sahibleriyle ilgili olarak ise mezhep içindeki farklı görüşlere işaret eder. (Nevevî, Ravzatu’t-Tâlibîn, C. 10, Sf: 243) (Not: İmam Şâfiî’nin el-Ûmm’deki ilgili bahisleri ve meğâzî nakilleri, hadisenin siyer bağlamıyla birlikte ayrıca tahkik edilmelidir.)

-Hanbelî Mezhebi: İbn Kudâme, el-Muğnî’de kadınların ve çocukların öldürülmeyeceğini, savaş esiri olarak ele geçirildiklerinde öldürülmelerinin caiz olmadığını ifade eder; ancak kadın veya çocuğun fiilen savaşa katılması halinde savaşma fiili sebebiyle hükmün değişeceğini ve savaş anındaki müdahale ile esirlik halinin ayrımını gözetir (İbn Kudâme, el-Muğnî, Kitâbu’l-Cihâd).

-Mâlikî Mezhebi: Mâlikî kaynaklarında (el-Muvatta ve el-Mudevvene) kadınların ve çocukların öldürülmemesi yönündeki nebevî yasak esas alınır; savaşmayanların korunması ve düşman bakımından tehlike/katılım arz eden durumlar ayrı ayrı incelenir. (Mâlik b. Enes, el-Muvatta, Kitâbu’l-Cihâd; Sahnûn, el-Mudevvenetu’l-Kubrâ, Kitâbu’l-Cihâd; ayrıca İbn Ruşd, Bidâyetü’l-Müctehid)

Bu çerçevede 'fikrî katkı' gibi belirsiz ve geniş bir ifade yerine, fıkıh kaynaklarındaki savaş planlaması, istihbarat, lojistik/silah/tedbir desteği ve düşmanla fiilî iş birliği gibi somut fiillerin ayrıca tahlil edilmesi gerekir. Bir kimsenin hasım toplulukla aynı inancı veya genel siyasî/toplumsal aidiyeti paylaşması, tek başına fiilî savaş desteği veya bireysel savaş suçu sayılmaz.

4- Kadınlar ve Çocukların Tamamı mı Esir Alındı, Yoksa Sadece Savaşanların Aileleri mi?

Sahih rivayetlerin ve siyer nakillerinin genel ifadesi, kadın ve çocukların esir alınmasının 'yalnızca öldürülen erkeklerin aileleri' şeklinde bir tasnife tabi tutulmadığını, teslim olan Benî Kurayza topluluğunun kadın ve çocuklarına yönelik genel bir hüküm olarak aktarıldığını gösterir:

- Muslim’deki «
أَنْ تُسْبَى الذُّرِّيَّةُ وَالنِّسَاءُ» (Kadınların ve çocukların esir alınması) lafzı (Muslim, Sahîhu Muslim, C. 3, Sf: 1389, Hadis no: 1769) ve İbn Ömer رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا rivayetinde erkeklerin öldürülmesiyle birlikte kadınların, çocukların ve malların dağıtılmasının zikredilmesi, genel kabile hükmünü ortaya koyar.

- Rivayetlerde 'savaşan erkeğin ailesi / savaşmayan erkeğin ailesi' şeklinde ayrı bir esirlik tasnifi bulunmamaktadır.

- Buna karşılık topluluk içinden İslâm’ı seçip Rasulullah’a ﷺ sığınan ve eman alan kimselere dair rivayetler, fertler arasında istisnalar yaşanabildiğini gösterir.

(Öte yandan Ebû Lubâbe رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ Benî Kurayza’dan değil, Ensar’dan bir Sahâbî’dir; kabileyle görüşmeye gönderilmiş ve yaşadığı hâdise üzerine mesciddeki direğe bağlanmıştır; bu nedenle kabile içindeki muhalif/istisna fertler arasında sayılmaz.)

- Ayrıca Âişe
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا rivayetinde Benî Kurayza kadınlarından bir kadının öldürüldüğü nakledilir. (Ebû Dâvûd, Sunen-i Ebî Dâvûd, C. 3, Sf: 55, Hadis no: 2671) Bu rivayet, kadınların genel olarak esir alındığını ve öldürülmediğini göstermekle birlikte, istisnaî bir öldürme hadisesinin vuku bulduğunu ortaya koyar.

5- Hadisenin Bağlamı ve Değerlendirme Sınırı
Benî Kurayza hadisesi, Hendek kuşatması sırasında yapılan andlaşmanın bozulması ve kuşatma şartlarında muttefik güçlerle hareket edilmesi zemininde gerçekleşmiş özel bir vakıadır; Kur’an-ı Kerim’de bu durum şöyle ifade edilir:

«وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا»​
"Kitab ehlinden Onlara destek verenleri kalelerinden indirdi ve kalblerine korku saldı. Bir kısmını öldürüyor, bir kısmını da esir alıyordunuz" (Ahzâb 26)

Bu ayet, öldürülen ve esir alınan iki ayrı kesimin bulunduğunu bildirir; ancak hadisenin tüm fertlerinin bireysel durumlarını tek tek saymaz. Siyer ve meğâzî kaynaklarındaki genel anlatımlar ile sahih hadislerin lafızları birlikte değerlendirirsek ;

Sâ‘d b. Muâz’ın رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ hükmünde geçer. (Buhârî 3043; Muslim 1768, 1769) - Ne sırf fiilen çarpışanlara daraltılmalı ne de delilsiz genellemelere gidilmelidir.

Atiyye el-Kurazî
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ rivayetinde kıllanma ölçütü zikredilir (Tirmizî 1584; İbn Mâce 2541; Ahmed 22659) - Bulûğ alâmetinin uygulanması ile مُقَاتِلَةُ rivayetleri birlikte cem edilmelidir.

Savaşmayan kadın/çocuk ve sivillerin korunması esastır; fiilî katılım ve destek ayrıca incelenir. - Mezhebler arasındaki ayrıntı farkları ve şartlar ilgili fıkıh eserlerinden tâkib edilmelidir.

Genel rivayetlerde kabiledeki kadın ve çocukların esir alındığı bildirilir.
(Muslim 1769; Ebû Dâvûd 2671) - "Savaşanların ailesi" diye özel bir tasnif yoktur; İslâm’a giren/eman alan istisnaları Ebû Lubâbe رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ile karıştırılmamalıdır.
 
Geri
Üst