- Yazar
- AHMET YAŞAR OCAK
- Yayınevi
- Tarih Vakfi Yurt Yayınları, 2013
GİRİŞ
TARİHSEL ARKA PLAN :
ORTAÇAG İSLAM DÜNYASINDAZINDIKLAR ve MÜLHİDLER (8.-ll. Yüzyıllar)
I. Ortaçağ İslam Dünyasının Teolojik, Toplumsal ve Kültürel Bir Problematiği:
Zencieka ve İlhad lII. Terminoloji ve Kavramlar: Zendeka-Zındık, İlhad-Mülhid 7
III. Tarihçe:
İslam Dünyasında İlk Zencieka ve İlhad Hareketlerine Toplu Bir Bakış 16
A) Toplumsal Taban, Sebepler ve Tezahürler 16
B) Kitlesel Zencieka Hareketleri 21
C) Entelektüel Zencieka 28
IV. Zencieka ve İlhad Hareketleri Karşısında Siyasal Otorite 59
V. Zencieka ve İlhad Hareketleri Karşısında Ulema(Fakihler ve Kelamcılar) 63
VI. Tahlil 66
A) Sosyolojik Açıdan Zencieka ve İlhad 66
B) İdeolojik Açıdan Zencieka ve İlhad 68
C) Siyasal Açıdan Zencieka ve İlhad 69
D) Hukuki (Fıkhi) Açıdan Zencieka ve İlhad 70
E) Yargı ve infaz Süreci 75
F) Sonuç 78
BİRİNCİ BÖLÜM
OSMANLI RESMI (iMPARATORLUK) İDEOLOJİSİ YAHUT "DAİRENİN İÇİ"
I. Bir İmparatorluğun Yönetim Zihniyeti ve Dünya Görüşü: Osmarılı Resmi (imparatorluk) İdeolojisi 81
II. Tarihsel Kökleri 85XXIV
A) Siyasal Kökler 85
B) Osmanlı Resmi (imparatorluk) İdeolojisinin Dini Köleri 90
III. Unsur ve Kavramları 95
A) Siyasal Nitelikli Olanlar 95
B) Dini Nitelikli Olanlar 107
IV. Temel Karakteristilderi 120
A) Devletçilik ve Merkeziyetçilik 120
B) Dinsellik 122
İKİNCİ BÖLÜM
OSMANLI TOPLUMUNDA ZINDIK VE MÜLHİDLERİNTOPLUMSAL VE İDEOLOJİK TABANI
I. Osmanlı Yüksek Ulema Sınıfi: İç Yapı, Bilimsel Zihniyet, Bürokratik Fonksiyonlar ve Sosyal Statü Açısından Genel Bakış ( 14.-17. Yüzyıllar) 123
II. Osmanlı Yüksek Sufi Çevreleri: Tarihsel Altyapı, Sosyal Taban, Doktrin ve Merkezi Yönetimle İlişkiler Açısından Genel Bakış ( 14.-17. Yüzyıllar) 139
III. Zendeka ve İlhad Hareketlerinin Dini ve İdeolojik Zemini: Osmanlı Topraklarında Hurufilik 152
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
OSMANLI TARİHİNİN İLK ÜNLÜ "ZINDIK VE MÜLHİD"İ: ŞEYH BEDREDDIN
I. Çözülememiş Bir Tarih Problemi 159
II. Türkiye'de "Saptırılmış Tarih"in Gözdesi Şeyh Bedreddin 162
III. Panteist Bir Alim ve Sufi: Şeyh Bedreddin 168
A) Ailesi 168
B) Eğitimi 171
C) Meslek Hayatı 176
D) Alim Bedreddin 178
E) Şeyh Hüseyn-i Alılan ve Mutasavvıf Bedreddin 180
F) "ihtilalci" Bedreddin 187
G) Şeyh Bedreddin Hareketi'nin Toplumsal Tabanı 210
IV. Şeyh Bedreddin'in Düşünce Yapısı ve Fikirleri: "Zındık ve Mülhid"Bedreddin ve Varidat 216
A) "Zındık ve Mülhid" Şeyh Bedreddin 216
B) Varidat Ne Tür Bir Eserdir? Şeyh Bedreddin İçin Kaynak Değeri Nedir? 217
C) Varidat'ın Düşünce Muhtevası 222
V. Şeyh Bedreddin'in Takipçileri: "Zındık ve Mülhid"Bedreddinlüler veya Simavenller 228
VI. Sonuç Yerine 232
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
OSMANLI YÜKSEK ULEMA ÇEVRELERİNDE"ZINDIK VE MÜLHİD" "EHL-İ İLİM"LER
I. Osmanlı Uleması Arasındaki Zendieka ve İlhad Hareketlerinin Düşünce Kökenieri 236
II. Osmanlı Uleması İçinde "Zındık ve Mülhid"ler 239
A) Molla Lutfi: Salın Müderrisliğinden İdam Sehpasına Giden Yolda Bir "Kıskançlık Kurbanı" 239
B) Başkent Uleması Arasında "İsevi Müslümanlık" yahut Müslümanlar Arasında Hz. 'İsa Kültü (Hubmesihilik) (16.-17. Yüzyıllar) 268
1. Molla Kabız 270
2. Hakim İshak 279
3. Diğerleri 281
C) Osmanlı İlmiye Sınıfinda Materyalist, Ateist Eğilimler yahut Gerçek İlhad Hareketleri: "Müsirrin" ( 17. Yüzyıl) 285
l. Nadajlı Sarı 'Abdurrahman Efendi 285
2. Ur! Mehmed Efendi 288
D) Taşradaki Zencieka ve İlhad Olayları 291
BEŞİNCi BÖLÜM
OSMANLI İKTİDARININ VAHDET-İ MEVCUDÇU (PANTEİST) MUHALiFLERİ
I. Bayram! Melamisi Zındık ve Mülhidler 296
A) Bayram! Melamlliği'nin Teşeldülü 296
B) Yapısal Özellikleri ve Sosyal Tabanı 299
C) Doktrin: "Kutup-Mehdi" Merkezli, Vahdet-i MevcudçuBir Din ve Dünya Görüşü 305
D) Osmanlı İktidarının Kırsal Kesim Melamiliğinden Kurban Aldığı Kutup - Mehdiler 317
1. Bünyamin-i 'Ayaş! 317
2. Pir 'Ali yy-i Aksaray! 319
3. Hüsameddin-i Ankaravi 321
E) Şehir Melamiliğinden Merkezi Yönetime Kurban Verilen Kutup-Mehdiler 324
l. Oğlan Şeyh İsma'il-i Ma'şuki (Derviş Kemal, Çelebi Şeyh) 324XXVxxvil
2. Bosnalı Hamza Bati ve Hamzaviler 341
3. Sütçü (Lebeni) Beşir Ağa 357
F) Merkezi Yönetimin Hışmından Kurtulan Kutup-Mehdller 359
l. Gazanfer Dede 359
2. Şeyh 'Aliyy-i Rumi (İdris-i Muhtefi) yahutBayram! Melamlliği'nin Yeraltına İnişi 363
II. Gülşeni "Zındık ve Mülhid"leri 367
l. Gülşeniler'in Gazanfer Dede'si: İbrahim-i Gülşeni 367
2. Şeyh Muhyiddin Muhammed b. Hızır el-Karaman! 372
GENEL DEGERLENDİRME VE SONUÇ 383
EKLER 388
KAYNAKÇA 457
FOTOGRAFLAR 479
KAYNAKÇA 457
FOTOGRAFLAR 479
TARİHSEL ARKA PLAN :
ORTAÇAG İSLAM DÜNYASINDAZINDIKLAR ve MÜLHİDLER (8.-ll. Yüzyıllar)
I. Ortaçağ İslam Dünyasının Teolojik, Toplumsal ve Kültürel Bir Problematiği:
Zencieka ve İlhad lII. Terminoloji ve Kavramlar: Zendeka-Zındık, İlhad-Mülhid 7
III. Tarihçe:
İslam Dünyasında İlk Zencieka ve İlhad Hareketlerine Toplu Bir Bakış 16
A) Toplumsal Taban, Sebepler ve Tezahürler 16
B) Kitlesel Zencieka Hareketleri 21
C) Entelektüel Zencieka 28
IV. Zencieka ve İlhad Hareketleri Karşısında Siyasal Otorite 59
V. Zencieka ve İlhad Hareketleri Karşısında Ulema(Fakihler ve Kelamcılar) 63
VI. Tahlil 66
A) Sosyolojik Açıdan Zencieka ve İlhad 66
B) İdeolojik Açıdan Zencieka ve İlhad 68
C) Siyasal Açıdan Zencieka ve İlhad 69
D) Hukuki (Fıkhi) Açıdan Zencieka ve İlhad 70
E) Yargı ve infaz Süreci 75
F) Sonuç 78
BİRİNCİ BÖLÜM
OSMANLI RESMI (iMPARATORLUK) İDEOLOJİSİ YAHUT "DAİRENİN İÇİ"
I. Bir İmparatorluğun Yönetim Zihniyeti ve Dünya Görüşü: Osmarılı Resmi (imparatorluk) İdeolojisi 81
II. Tarihsel Kökleri 85XXIV
A) Siyasal Kökler 85
B) Osmanlı Resmi (imparatorluk) İdeolojisinin Dini Köleri 90
III. Unsur ve Kavramları 95
A) Siyasal Nitelikli Olanlar 95
B) Dini Nitelikli Olanlar 107
IV. Temel Karakteristilderi 120
A) Devletçilik ve Merkeziyetçilik 120
B) Dinsellik 122
İKİNCİ BÖLÜM
OSMANLI TOPLUMUNDA ZINDIK VE MÜLHİDLERİNTOPLUMSAL VE İDEOLOJİK TABANI
I. Osmanlı Yüksek Ulema Sınıfi: İç Yapı, Bilimsel Zihniyet, Bürokratik Fonksiyonlar ve Sosyal Statü Açısından Genel Bakış ( 14.-17. Yüzyıllar) 123
II. Osmanlı Yüksek Sufi Çevreleri: Tarihsel Altyapı, Sosyal Taban, Doktrin ve Merkezi Yönetimle İlişkiler Açısından Genel Bakış ( 14.-17. Yüzyıllar) 139
III. Zendeka ve İlhad Hareketlerinin Dini ve İdeolojik Zemini: Osmanlı Topraklarında Hurufilik 152
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
OSMANLI TARİHİNİN İLK ÜNLÜ "ZINDIK VE MÜLHİD"İ: ŞEYH BEDREDDIN
I. Çözülememiş Bir Tarih Problemi 159
II. Türkiye'de "Saptırılmış Tarih"in Gözdesi Şeyh Bedreddin 162
III. Panteist Bir Alim ve Sufi: Şeyh Bedreddin 168
A) Ailesi 168
B) Eğitimi 171
C) Meslek Hayatı 176
D) Alim Bedreddin 178
E) Şeyh Hüseyn-i Alılan ve Mutasavvıf Bedreddin 180
F) "ihtilalci" Bedreddin 187
G) Şeyh Bedreddin Hareketi'nin Toplumsal Tabanı 210
IV. Şeyh Bedreddin'in Düşünce Yapısı ve Fikirleri: "Zındık ve Mülhid"Bedreddin ve Varidat 216
A) "Zındık ve Mülhid" Şeyh Bedreddin 216
B) Varidat Ne Tür Bir Eserdir? Şeyh Bedreddin İçin Kaynak Değeri Nedir? 217
C) Varidat'ın Düşünce Muhtevası 222
V. Şeyh Bedreddin'in Takipçileri: "Zındık ve Mülhid"Bedreddinlüler veya Simavenller 228
VI. Sonuç Yerine 232
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
OSMANLI YÜKSEK ULEMA ÇEVRELERİNDE"ZINDIK VE MÜLHİD" "EHL-İ İLİM"LER
I. Osmanlı Uleması Arasındaki Zendieka ve İlhad Hareketlerinin Düşünce Kökenieri 236
II. Osmanlı Uleması İçinde "Zındık ve Mülhid"ler 239
A) Molla Lutfi: Salın Müderrisliğinden İdam Sehpasına Giden Yolda Bir "Kıskançlık Kurbanı" 239
B) Başkent Uleması Arasında "İsevi Müslümanlık" yahut Müslümanlar Arasında Hz. 'İsa Kültü (Hubmesihilik) (16.-17. Yüzyıllar) 268
1. Molla Kabız 270
2. Hakim İshak 279
3. Diğerleri 281
C) Osmanlı İlmiye Sınıfinda Materyalist, Ateist Eğilimler yahut Gerçek İlhad Hareketleri: "Müsirrin" ( 17. Yüzyıl) 285
l. Nadajlı Sarı 'Abdurrahman Efendi 285
2. Ur! Mehmed Efendi 288
D) Taşradaki Zencieka ve İlhad Olayları 291
BEŞİNCi BÖLÜM
OSMANLI İKTİDARININ VAHDET-İ MEVCUDÇU (PANTEİST) MUHALiFLERİ
I. Bayram! Melamisi Zındık ve Mülhidler 296
A) Bayram! Melamlliği'nin Teşeldülü 296
B) Yapısal Özellikleri ve Sosyal Tabanı 299
C) Doktrin: "Kutup-Mehdi" Merkezli, Vahdet-i MevcudçuBir Din ve Dünya Görüşü 305
D) Osmanlı İktidarının Kırsal Kesim Melamiliğinden Kurban Aldığı Kutup - Mehdiler 317
1. Bünyamin-i 'Ayaş! 317
2. Pir 'Ali yy-i Aksaray! 319
3. Hüsameddin-i Ankaravi 321
E) Şehir Melamiliğinden Merkezi Yönetime Kurban Verilen Kutup-Mehdiler 324
l. Oğlan Şeyh İsma'il-i Ma'şuki (Derviş Kemal, Çelebi Şeyh) 324XXVxxvil
2. Bosnalı Hamza Bati ve Hamzaviler 341
3. Sütçü (Lebeni) Beşir Ağa 357
F) Merkezi Yönetimin Hışmından Kurtulan Kutup-Mehdller 359
l. Gazanfer Dede 359
2. Şeyh 'Aliyy-i Rumi (İdris-i Muhtefi) yahutBayram! Melamlliği'nin Yeraltına İnişi 363
II. Gülşeni "Zındık ve Mülhid"leri 367
l. Gülşeniler'in Gazanfer Dede'si: İbrahim-i Gülşeni 367
2. Şeyh Muhyiddin Muhammed b. Hızır el-Karaman! 372
GENEL DEGERLENDİRME VE SONUÇ 383
EKLER 388
KAYNAKÇA 457
FOTOGRAFLAR 479
KAYNAKÇA 457
FOTOGRAFLAR 479
