Çözüldü İmam Şafii'nin Sarışın ve Mavi Gözlü Olan İnsanlara Karşı Muamelesi Nasıldı?

Es selamu aleykum,

Bunu az önce facebook'ta gördüm;


Sarışın ve mavi gözlü insanlar

İmam şafii’nin ferasati adlı bir bab.

Rebi b Süleyman el Muradi'den nakledildiğine göre, İmam Şafi Rahimehullah dedi ki:

"Sarışın insanlardan bana hiç hayır gelmedi."

İbn Ebi Hatim, menakibu Şafi ve Adabuhu, 120

126. Bize Ebu'l-Hasen haber verdi: Bize Abdurrahmân haber verdi, dedi ki: Er-Rebî' b. Süleyman dedi ki:

"eş-Şâfi'i'ye bir dinar değerinde koku aldım. Bana kimden aldığımı sordu. 'Şu sarışın ve mavi gözlü adamdan aldım' deyince, şöyle dedi: "Sarışın ve mavi gözlü adamdan mı? Hemen geri götür!"

İbn Ebi Hatim, menakibu Şafi ve Adabuhu,
Ebû Nuaym, Hilyetu'l-Evliya, IX, 153, no: 13458; İbn Asâkir, Tarihu Dimeşk, LI, 406.

eş-Şafi'i dedi ki:

"Feraset ilmiyle alakalı kitapları elde etmek üzere Yemen'e gittim. Onları bulup yazdım. Dönüş vaktim geldi. Yolumun üzerinde evinin avlusunda oturan mavi gözlü, alnı çıkik/önde, köse bir adamla karşılaştım. Ona 'Burada konaklamam mümkün mü?' diye sordum o da 'Evet' dedi.

eş-Şafi'i dedi ki: "Adamda bulunan sifatlar feraset ilmine göre en kötü sifatlardı. Ama baktım ki adam beni misafir etti ve oldukça da cömert görünüyordu. Bana akşam yemeği, güzel bir koku, bineğim için yem, yorgan ve döşek gönderdi. Gece boyunca yatağımda dönüp durdum. Yanımdaki bu kitapları ne yapacağım diye düşünüyordum. Çünkü bu vasıfları üzerinde gördüğüm adam beni misafir etti ve onu çok cömert bulmuştum. Daha sonra 'En iyisi bu kitapları atayım' dedim.

Sabah olduğunda hizmetçiye 'hayvanın eyerini hazırla' dedim. Hazırladı. Bineğime bindim ve beni misafir eden adama uğradım. Ona şöyle dedim: "Mekke'ye gelip Zi Tuva'ya" ugrarsan, Muhammed b. Idris eş-Şâfi'i'nin konak yerini sor."

Adam bana: 'Ben senin babanın kölesi miyim?" dedi. Ben 'Hayır' dedim.

Dedi ki: 'Peki senin bana herhangi bir iyiliğin dokunmuş mudur? Ben yine 'Hayır' dedim.

Dedi ki: "Dün sana sağladığım imkânlar ne olacak?' Ben 'Nedir onlar?' dedim.

Dedi ki: "Senin için iki dirheme yemek, bir o kadara katık, üç dirheme koku, bineğin için iki dirhemlik yem satın aldım. Yorgan ve döşeğin kirası da iki dirhemdir.'

Yanındaki hizmetçiye 'Ver şuna dedim. Sonra adama Başka bir şey kaldı mı?' diye sordum.

Dedi ki: '(Tabii ki!) Evin kirası da var. Kendi yerimi daraltarak sana genişçe bir yer verdim.'

eş-Şâfi'i dedi ki: 'Şimdi o kitapların kıymetini anladım. Adama Bundan başka bir şey kaldı mı?' dedim.'

Dedi ki: 'Git, gözüm görmesin seni! Senden kötüsünü görmedim."

İbn Ebi Hatim, menakibu Şafi ve Adabuhu


Kesin bir ilme dayanmadan, insanların dış görünüşüne (kötü insanlarda bulunduğu kabul edilen alametlere) dayanarak bir kişiye karşı temkinli davranmak ve ona karşı temkinli davranılmasını istemek su-i zan olmaz mı? Daha çok ikinci söz beni şaşırttı, diğerleri sadece tecrübeye ve feraset ilmine dayalı konular ama ikinci nakilde, sarışın ve mavi gözlü olmasından dolayı kokuyu geri vermesini istiyor, bunu anlamadım, acaba adamı tanıyor muydu yoksa tüm sarışın ve mavi gözlü insanlara temkinli davranılmasını mı öğütlüyor?

Âleykum selam we rahmetullahi we berakatuh;

Evet, bu rivayetler İbn Ebî Hâtim’in “Âdâbu’ş-Şâfiî ve Menâkıbuhû” eserinde geçmektedir. Ayrıca Ebû Nuaym, Hilye, IX/153, no: 13458 ve İbn Asâkir, Târîh Dımaşk, LI/406 gibi büyük muhaddisler de rivayet etmektedir. Bu yüzden Şâfiî’ye nisbeti sabit kabul edilir.

1. Rivâyet:
Râbî‘ b. Suleyman dedi ki:
İmam Şâfiî rahimehullah şöyle dedi: “Sarışın kimselerden şimdiye kadar hiç hayır görmedim.”
(İbn Ebî Hâtim, Âdâbu’ş-Şâfiî ve Menâkıbuhû, Sf: 120)

2. Rivâyet:
Râbî‘ b. Suleyman dedi ki:
“İmam Şâfiî için bir dinar değerinde koku satın aldım.
Bana: ‘Onu kimden satın aldın?’ diye sordu.
Ben de: ‘Şu sarışın ve mavi gözlü adamdan aldım’ dedim.
Bunun üzerine şöyle dedi: ‘O sarışın ve mavi gözlü adamdan mı?! Hemen geri götür!'
(İbn Ebî Hâtim, Âdâbu’ş-Şâfiî ve Menâkıbuhû, Sf: 126; Ebû Nu‘aym, Hilyetu’l-Evliyâ, C. 9, Sf: 153, No: 13458; İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk, C. 51, Sf: 406)

3. Rivâyet:
İmam Şâfiî rahimehullah dedi ki: “Feraset ilmine dair kitabları toplamak için Yemen’e gittim. Onları topladım ve yazdım. Geri dönerken, avlusunda oturan mavi gözlü, sarışın, alnı çıkık bir adama rastladım.
Ona ‘Burada konaklayabilir miyim?’ dedim, O da izin verdi.
Gece boyunca bana çok güzel ikram etti…
Sabah olunca bana şöyle dedi: ‘Biliyor musun, sana ne kadar masraf yaptım? Yiyecek için iki dirhem, yağ (koku) için iki dirhem, döşek için 2 dirhem harcadım…’
Bunları kendisine ödedim.
Bunun üzerine bana: ‘Git buradan! Senden daha kötüsünü görmedim.’ dedi.”
(İbn Ebî Hâtim, Âdâbu’ş-Şâfiî ve Menâkıbuhû, Sf: 120–121)


Bu sözler ırkî bir genelleme değildir, bütün sarışın/mavi gözlü insanlar kötüdür demek manasında olmayıp ferâset ilmi bağlamında ilmi ve takvaya dayanan tecrûbi beyanda bulunmaktır. Yâni: Kişinin yüz, göz, beden yapısından karakter okumaya dair eski bir ilimdir ve Arab dünyasında “ilmu’l-kıyâfe” olarak da geçer.

“Feraset su-i zan değildir”​

Çünkü feraset; Delile, Tecrübeye dayanır, Kesin hüküm vermez, “%100 böyledir” demez, Sadece ihtiyat telkin eder. İmam Şâfiî’nin bu sözlerinin tamamı bir genelleme değil, gözlem ve tecrübe üzerinedir.

"Şafak vakti, korkunç bir çığlık yakaladı Onları. Biz, Onların memleketlerinin üstünü altına getirdik. Üzerlerine taşlaşmış çamurlar yağdırdık. Şubhesiz ki bunda, sezebilenler için nice ibretler vardır. O ülkenin harabeleri, insanların gelip geçtikleri yol üzerinde dimdik ayakta durmaktadırlar. Şubhesiz ki bunda, mûminler için bir ibret vardır." (Hicr 73-77)

Sabahleyin gün doğarken Lût kavmini korkunç bir çığlık yakalayıverdi. Memleketlerinin üstünü altına çevirdik. Ayrıca üzerlerine çamurdan yapılmış kızgın taşlar yağdırdık. Şubhesiz ki Lût kavmine verilen bu cezada basiret sahibi olan mûminler için birçok ibretler vardır. İşte mahvolan Sodom şehrinin harabeleri. İnsanların gelip geçtikleri bir yol üzerinde bulunmaktadır. Onların yurtları, kokuşmuş bir su birikintisine döndürülmüştür. Şubhesiz ki bunda, mûminler için ibretler vardır.

Ayet-i Kerimede Lût kavminin nasıl cezalandırıldığı, memleketleri olan Sodom şehrinin altüst edildikten sonra nasıl kokuşmuş bir göl haline getirildiğine işaret edilmektedir. Bu göl, bugün "Ölü Deniz" diye adlandırılan ve Ürdün sınırları içerisinde bulunan bir göldür. Ayette, "Şubhesiz ki bunda, firaset sahibi olan (Sezebilen, derin bir kavrayışa sahib olan) mûminler için nice ibretler vardır." bu vurulmaktadır. Buradan anlaşılıyor ki ancak firaset sahibi mûminler ibret alırlar.
Peygamber efendimiz (s.a.v.) de bir Hadis-i Şerifinde bu hususa işaret buyurmaktadır:
Ebu Said el-Hudrî (r.anh) diyor ki:
"Rasulullah (s.a.v.) : اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله
Mûminin firasetinden (anlayış ve keskin zekasın) sakının. Çünkü o, Allah'ın nûruyla bakar" buyurdu ve sonra: -'Şubhesiz ki bunda, sezebilenler için nice ibretler vardır." (Hicr 75) âyetini okudu.
(Tirmizî, K. Tefsir el-Kur'an, Sure: 16, Hadis No: 3052, 3127 Tirmizî dedi ki: Bu gârib bir hadistir; Sadece bu şekliyle bilmekteyiz. Bazı ilim adamları da bu hadisi rivâyet etmişlerdir. Ayette geçen “mutevessimîn” kelimesinin anlamı anlayışlı kimseler olarak tefsir edilmiştir.
Suyûtî, el Câmiu’s Sağir, 1, 24;
Kuzâî, Şihâbu'I-Ahbâr, Sf: 136, Hadis no: 430;
Beyhakî, Kitabu'z-Zuhd, Sf: 231, Hadis no: 810;
Aclunî, Keşfu'l-Hafa, C. 1, Sf: 41, Hadis no: 80;
Taberani, Mûcemu’l-Kebir, Hadis No: 369; Taberani, Mûcemu’l-Evsat, Hadis No: 3382;
Ramûzu'l-Ehadis, Hadis No: 136; 250 Hadis Kitabı, Hadis No: 10, sf: 12;
Ömer Nasuhi Bilmen, «500 Hadis Kitabı» Hadis No: 45, sf: 39;
Kenzu'l- İrfan Hadis No: 180; Muhtar'ul Ehadisin Nebeviyye Hadis No: 19, sf: 40; Hadis No: 422, sf: 262;
Muzekkin Nüfüs sf: 39; Şevahidun Nubuvve, sf: 236;
Dört Büyük Halife sf: 217)
Ebu Ubeyde ise, basiret sahibi olanlar diye açıklamıştır. Hepsinin anlamlan birbirine yakındır.
et-Tirmizî el-Hakîm'de Sabit b. Enes b. Malik'in şöyle dediğini nakleder:
Rasûlullah (s.a.v.) buyurdu ki: " Şubhesiz, aziz ve celil olan Allah'ın, insanları tevessum ile (feraset ile) tanıyan kulları vardır."
(el-Tirmizî el-Hakim, Nevâdiru'l-Usûl, II, 222)
İlim adamları derler ki: "Tevessum (basiret sahibi olmak)" kelimesi "vesm"den tefe'ul vezninde olup kendisi vasıtası ile varılmak istenen başka bir sonuca delil görülen alâmet demektir. el-mutevessimine; Zamanın ibretlerini ve işlerin iç yüzünü düşünenler manâsınadır. O bakımdan, bir kimsede hayrın alametleri görüldüğü vakit, Onda hayrın alâmetlerini gördüm" denilir.
"Buna göre mutevessimîn diye nitelendirilenler "feraset sahibleri", "tahkîkî bir bakışla bakanlar", "tefekkur edip inceden inceye düşünenler", "ibret alanlar", "basiret sahibleri", "bakış ve incelemelerinde son derece ciddi ve ısrarlı olup, her şeyin alamet, vasıf ve özelliğini bilenler" ve "eşyanın hakikatine inen ve özelliğini anlayanlardır." (Fahraddin Râzî, Mefatihu'l Gayb, C. XIV, Sf: 127)

Nehşei, İbn Abbas'tan "basiret sahibi olanlar (tevessum edenler)" ifadesini, salah ve hayır ehli kimseler diye açıkladığını rivayet etmektedir.

Sufiler ise bunun keramet demek olduğunu iddia etmişlerdir.
Şöyle de açıklanmıştır: Tevessum, bir takım alâmetlerle yapılan istidlaller demektir. Kimi alâmetler herkesin açıkça görebileceği ve ilk anda fark edebileceği türdendir. Kimi alametler ise gizli saklıdır, herkes tarafından görülemez ve ilk anda da idrâk olunamaz.

el-Hasen der kî: "Basiret sahibi kimseler"den kasıt, işleri basiretle tetkik edip, Lût kavmini helak edenin, bütün kâfirleri helak etmeye kâdir olduğunu anlayan kimselerdir. İşte bu, açık ve belli deliller arasında yer almaktadır, İbn Abbas'ın şu görüşü de buna benzemektedir:
Bir kimse, bana her hangi bir hususu sordu mu, mutlaka ben o kimsenin lakin (ince bir anlayış sahibi) olup olmadığını bilmişimdir.

Osman b. Affan (r.anh)'dan rivayet edildiğine göre, Enes b. Malik, Osman'ın huzuruna girmiş. O sırada da Enes, pazara girmiş ve bir kadına bakmıştı.
Osman Ona bakınca şöyle demiş: Sizden herhangi bir kimse gözlerinde zinanın eseri bulunduğu halde yanıma giriyor.
Enes, O'na: Rasûlullah (s.a.v.)'dan sonra vahiy inmeye devam mı ediyor? deyince,
Osman: Hayır dedi. Fakat bu bir burhana dayalıdır. Feraset ve doğruluktur.
(İmam Kurtubî, Tefsiri, C. 10, Sf: 71; Ebu’l-Abbâs -Ebû Câfer- Muhibbuddîn Ahmed b. Abdillâh b. Muhammed et-Taberî el-Mekkî, Riyâdu’n-Nadara Fî Menâgıbi’l-Aşera, sf: 108, Mısr, hadis no: 1327; Nebhânî, Huccetu'l- İlahi‚ ale'l-Alemîn, sf: 862)

"Ey iman edenler! Eğer Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız; O, size iyiyi kötüden ayırt edecek bir anlayış verir ve sizin kötülüklerinizi örter, sizi bağışlar. Allah, büyük lütuf sahibidir. " (Enfal 29) âyet-i kerimesinin tefsirinde İmam Fahruddin er-Râzî (rahimehullah) şunları beyan eder:
"Bu şarta bağlı hükmün şartı tek bir şeydir. O da, Allah'dan ittika etmektir. Allah'dan ittika, bütün büyük günahları işleme hususunda Allah'dan korkmayı içine alır. Biz, bu ittikanın, bilhassa büyük günahlarla ilgili olduğunu söylüyoruz. Çünkü Allah Teâlâ, şartın cevabı olan (neticesi olan) hükümde, seyyiatın (suçların) bağışlanmasından bahsetmiştir. Halbuki neticenin (cevabın), şart koşulan şeyden başka olması gerekir. Binaenaleyh şart ile ceza (cevab) arasındaki farkın ortaya çıkması için, âyette bahsedilen ittikayı, büyük günahlardan korunma; seyyiatı da, küçük günahlar mânâsına hamlettik. (Fahruddin er-Râzî, Tefsiri, C. 11, Sf: 299)

Takvalı davranan mûmin müslümanlar, kendilerini büyük günahlardan alıkor, böylece Allah onlara, doğruyu yanlıştan ayıran bir nur ve ince bir anlayış vererek, onların küçük günahlarını afveder... Onların günahlarını dünyada örten Rabb'imiz Allah, ahiratte ise kendilerini afv edip bağışlar... Ne mutlu, iman ve takva sahibi olan kullara!

***

'Sarışın insanlardan bana hayır gelmedi' Sözünün Anlamı​

Bu söz: “Ben kendi hayatımda şu tip insanlardan iyi muamele görmedim.” anlamındadır.
Yani Evliya–salih insanlarla ilgili bir hüküm vermiyor, ırkî bir hüküm vermiyor, Fıkhî bir hüküm vermiyor, Mutlak bir hüküm vermiyor Bu tam olarak tecrübeye dair kişisel bir ifadeden ibarettir.
Nitekim Şâfiî’nin çevresi Mısır ve Yemen bölgesiydi. Sarışın–mavi gözlü tipler genellikle Bizanslılar, Rum asıllılar, Bazı köle tüccarları ve Bazı askerî/vergici sınıflar olduğu için, Şâfiî’nin kastı bir toplum tipidir, ırk değil.

İkinci rivayet (koku meselesi) neden daha sert?
İmam Şâfiî , Râbî‘e şöyle demiyor: “Sarışın ve mavi gözlü birinden alışveriş yapma, onlar kötüdür.”
Söylediği şeyin bağlamı şudur; Şâfiî kokunun değerli bir şey olduğunu biliyor, Râbî’nin kimden aldığını soruyor,
“Sarışın, mavi gözlü adamdan aldım” deyince ; Şâfiî’nin zihninde o bölgede bilinen tecrübeye dayalı, ticari güven problemi canlanıyor.
Yani mesele ırk değil, o bölgede kötü şöhretli bir zumre.
O bölgede sarışın–mavi gözlü insanlar genellikle Yabancı köle tâcirleri, Acemi askerler ve Dürüstlüğü az tüccar çevreleri olarak bilinirdi. Şâfiî’nin sözleri bu sosyolojik zeminde anlaşılır.
Nitekim Eğer mesele ırk olsaydı, Şâfiî sarışın–mavi gözlü evliya, sahabe torunu, âlim, salih kimselerle ilgili yüzlerce naklin hiçbirini ayırt etmezdi. Ama öyle değil.

Üçüncü rivayet (feraset kitablarını yakma hikâyesi)
Bu hikâye zaten açık; Şâfiî, feraset ilmine göre adamda “kötü vasıflar” görüyor.
Adam buna rağmen Onu misafir ediyor ve çok cömert davranıyor. Fakat sabah olunca sürpriz şekilde cimrilik yapıyor, hesab çıkarıyor
Yani adam hem cömert gibi hem cimri, çelişkili bir kişilik.
Şâfiî 'Demek ki feraset ilmi doğruymuş' diye feraset kitablarını götürmüyor. Bu hikâye mutlak hüküm değil, özel bir örnektir.

Bu sözler su-i zan mı? Fıkhî hüküm mü?​

Hayır. Çünkü fıkıhta su-i zan Delilsiz zanla bir Müslümanı kötü bilmek.
Burada bir Müslüman hakkında kesin hüküm verilmiyor, “Bütün sarışınlar böyledir” denmiyor, Kişinin Müslümanlığı ile ilgili hüküm verilmiyor,
Feraset = ihtiyata dair bir ilimdir. Kötü ahlaklı bir zumreye karşı “teyakkuz” tavsiye ediliyor, genelleme yapmıyor. Dolayısıyla İmam Şâfiî’nin sözleri su-i zan olmayıp Sosyal tecrübe + feraset ilmidir.
Mutlak hüküm değil, ihtiyat tavsiyesidir, Irkçılık değildir ve Fıkhen de caizdir.