Çevrimdışı
بسم الله الرحمن الرحيم
وما توفيقى الا بالله
وما توفيقى الا بالله
Mutezile mezhebi mensuplarına, ''kulların fiillerini Allah yaratır'' konusunda hüccet ikamesi olması bakımından Saffat Suresi 96. Ayeti naklederiz. Ayet-i kerime şöyledir;
وَاللّٰهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ
Hâlbuki sizi de, yapmakta olduklarınızı da Allah yaratmıştır.
Hâlbuki sizi de, yapmakta olduklarınızı da Allah yaratmıştır.
Biz sunni müslümanlar bu ayeti naklederken, ayette geçen ما lafzının ''masdar kılıcı/masdariyye'' manasını esas alır ve şu manayı veririz; ''Sizi ve amellerinizi Allah yaratmıştır.'' Ayette geçen ما edatına bu manayı verirsek ayet-i kerime direkt bir surette, kulların fiillerinin mahluk olduğunu haber verir. Yanlız Mutezile mensupları bu manayı kabul etmez ve bu ayette geçen ما edatına ''ismi mevsul'' anlamını itlak ederler ve bu ayetin iddia ettiğimiz manayı taşımadığını öne sürerler. Mutezilenin anladığı şekilde mana şudur; ''Sizi ve yaptığınız amellerinizin (mamulu olan putları) Allah yaratmıştır.'' Bu manaya hamledilirse zahiren kulların fiillerinin yaratıldığına dair o bilgi devre dışı kalmış gözükür. Mutezile bu anlamı yüklerken birde Saffat Suresi 95. Ayeti ele alırlar;
قَالَ اَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَۙ
(Siz ellerinizle) yontmakta olduğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?
Bu ayette geçen ما edatı pek tabi ''İsmi mevsul'' olmaktadır ve mana şu şekilde tezahür etmektedir; ''Yonttuğunuz (o şeylere) mi tapıyorsunuz?'' Siyak çerçevesinde bakılacak olursa bu surenin 96. ayetinde dahi ما edatı ismi mevsul olarak telakki edilebilmekte ama bu telakkinin, kulların eylemlerinin mahluk olması konusunda bir problem teşkil etmez. Zira;(Siz ellerinizle) yontmakta olduğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?
Saffat Suresi 96. Ayete göre Mutezile şunu ifade etmiş oluyor;
- Allah bizi yaratmıştır
- Allah amellerimizden ne'şet eden mamullerimizi(eşyalar vs) de yaratmıştır
- ve amellerimizden neş'et eden mamullerimize müteallık fiilleri Allah yaratmamıştır bu kısmı biz yarattık!
Allah
┌───────┐
│Yaratıcı│ A- YARATICI ALLAH
└───────┘
│
▼
┌─────────┐
│Kul (varlık)│ B- ALLAH YARATTI
└─────────┘
│
▼
┌─────────┐
│Fiil (amel)│ D- KUL YARATTI, ALLAH DEĞİL !?
└─────────┘
│
▼
┌─────────┐
│Nesne / Mamul C- ALLAH YARATTI
└─────────┘
Bir Mutezili, “Bizi yaratan Allah, bizim yaptığımız nesneleri de yaratıyor; ama o nesneleri meydana getiren fiili yaratmıyor” derse, o zaman ayetteki “وما تعملون” ifadesine istisna getirmiş oluyorsun ama bu istisnanın ne nahivsel, ne bağlamsal, ne de mantıksal bir zorunluluğu yok.
Muʿtezile bu ayette iki yaratmayı kabul ediyor:
– Kişiyi yaratmayı,
– Onun yaptığı nesneyi yaratmayı.
Ama bu iki yaratma arasındaki fiili (yapma eylemini) hariç tutuyor. Oysa bu fiil, insan ile nesne arasında bir vasıta gibidir. Allah bu ikisini yaratıyor da aradakini yaratmıyor demek, zincirin ortasını koparmaktır.
Son olarak şu soruyu soralım; Bir marangoz bir masa yaptığını farzedelim.
- Masanın maddesini (odunu) Allah yaratmış.
- Marangozun bedenini, elini, kudretini Allah yaratmış.
- Ama “kesmek”, “yontmak”, “şekil vermek” eylemini Allah değil, marangoz mu yaratmış?
